Sinh viên mới ra trường giới thiệu bản thân khi phỏng vấn nên mở bằng ngành học và một việc cụ thể đã làm được, ví dụ một đồ án, một đợt thực tập hay một việc làm thêm kéo dài nhiều tháng, rồi nối việc đó với vị trí đang ứng tuyển. Người tuyển không chờ bạn có ba năm kinh nghiệm; họ muốn thấy bạn đã từng nhận một việc, làm tới nơi, và biết mình học được gì từ đó.
Phần dưới giúp bạn lục lại kho chất liệu mà mình hay bỏ quên, sắp chúng thành một bài nói chừng một phút rưỡi, kể đồ án nhóm cho đúng phần mình, và sửa những câu tự hạ mà gần như sinh viên nào cũng buột miệng ở buổi phỏng vấn đầu tiên.
Người tuyển sinh viên mới thật ra đang tìm gì
Khi nhận hồ sơ của người vừa tốt nghiệp, người tuyển biết trước rằng bạn chưa làm việc toàn thời gian. Họ không chấm bạn theo thước đo của người đi làm lâu năm. Thứ họ dò là những dấu hiệu nhỏ cho thấy bạn sẽ học nhanh và không bỏ ngang: bạn đã từng giữ một cam kết dài hơi chưa, bạn có biết hỏi khi không hiểu không, bạn có nhận ra mình làm sai và sửa chưa.
Vì vậy câu "em chưa có kinh nghiệm" vừa đúng vừa vô ích. Đúng vì bạn chưa có hợp đồng lao động nào. Vô ích vì nó không trả lời điều người tuyển cần biết. Một đồ án làm trong mười hai tuần, một quán cà phê bạn đứng quầy suốt năm ba, một lần làm thủ quỹ cho câu lạc bộ đều là bằng chứng về sự bền bỉ và cách bạn làm việc với người khác.
Người tuyển cũng nghe xem bạn có hiểu vị trí mình nộp không. Sinh viên hay giới thiệu giống nhau cho mọi nơi: tên, trường, ngành, sở thích. Bài giới thiệu tốt hơn chọn ra đúng những mảnh liên quan tới công việc này. Nộp vị trí kế toán thì nói về môn học, đồ án, việc làm thêm có dính tới số liệu; nộp vị trí bán hàng thì nói về những lần bạn tiếp xúc khách. Cùng một người, hai bài giới thiệu khác nhau là chuyện bình thường.
Cuối cùng, họ nghe giọng điệu. Một sinh viên kể việc mình làm bằng câu ngắn, rõ, không rào đón, không phóng đại, thường để lại ấn tượng chín chắn hơn tuổi.
Lục lại kho chất liệu: đồ án, làm thêm, câu lạc bộ, thực tập
Trước khi viết bài giới thiệu, liệt kê hết những gì bạn đã làm trong bốn năm học. Đa số sinh viên ngạc nhiên vì danh sách dài hơn mình nghĩ. Bảng dưới gợi ý nên rút chi tiết gì từ mỗi nguồn:
| Nguồn | Chi tiết nên rút ra | Câu mở mẫu |
|---|---|---|
| Đồ án, khoá luận | Đề tài, thời gian, phần bạn phụ trách, kết quả bảo vệ hoặc nhận xét của giảng viên | "Đồ án cuối khoá của em là [đề tài], em phụ trách phần [phần việc]…" |
| Việc làm thêm | Làm bao lâu, ca nào, việc lặp lại hằng ngày, một lần được giao thêm việc | "Em đứng quầy ở một quán ăn suốt [số] tháng, ca tối các ngày trong tuần…" |
| Thực tập | Phòng ban, việc được giao, sản phẩm cụ thể bạn để lại | "Trong hai tháng thực tập ở phòng [tên phòng], em làm [việc]…" |
| Câu lạc bộ, đoàn hội | Vai trò, quy mô sự kiện, một trục trặc bạn xử lý | "Em làm ban hậu cần cho một sự kiện khoảng [số] người…" |
| Tình nguyện, gia đình | Việc đều đặn, trách nhiệm thật, ví dụ phụ việc buôn bán của nhà | "Mỗi dịp nghỉ, em phụ mẹ ghi sổ nhập hàng ở cửa hàng nhà…" |
| Tự học | Khoá học đã hoàn thành, sản phẩm tự làm, thời gian đều đặn | "Ngoài giờ học, em tự làm [sản phẩm] trong [thời gian]…" |
Chọn hai đến ba dòng hợp nhất với vị trí. Những dòng còn lại để dành cho câu hỏi sau, khi người phỏng vấn hỏi thêm về kỹ năng làm việc nhóm hay chịu áp lực.
Khung giới thiệu 60–90 giây cho người mới ra trường
Một bài giới thiệu vừa đủ thường gồm năm nhịp. Viết ra giấy, đọc thành tiếng, bấm giờ:
- Chào và nói tên, ngành, năm tốt nghiệp trong một câu. Không cần kể quê quán, sở thích ở đây trừ khi chúng liên quan tới công việc.
- Một việc nổi bật nhất từ kho chất liệu, nói rõ thời gian và phần việc của bạn.
- Một việc thứ hai bổ sung cho việc đầu, ví dụ việc đầu cho thấy kiến thức thì việc này cho thấy sự bền bỉ hoặc cách làm với người khác.
- Điều bạn học được từ hai việc đó, nói bằng hành vi cụ thể chứ không bằng tính từ.
- Lý do ứng tuyển vị trí này, gắn với điều bạn muốn học tiếp và điều bạn góp được ngay.
Năm nhịp này nói hết trong khoảng chín mươi giây là vừa. Dài hơn, người nghe bắt đầu mất mạch; ngắn hơn ba mươi giây, họ phải hỏi lại nhiều. Đừng học thuộc từng chữ. Thuộc ý, còn câu chữ để tự nhiên, mỗi lần nói hơi khác một chút cũng không sao.
Ba bài giới thiệu mẫu cho ba kiểu sinh viên
Sinh viên kỹ thuật có đồ án mạnh: "Dạ em chào anh chị, em là [tên], vừa tốt nghiệp ngành [ngành] năm nay. Đồ án cuối khoá của em là [đề tài], nhóm bốn người làm trong một học kỳ, em phụ trách phần [phần việc] và phần kiểm thử. Trước đó em thực tập hai tháng ở [loại đơn vị], chủ yếu phụ kỹ sư đi đo đạc và ghi lại số liệu. Qua hai việc đó em quen làm theo bản vẽ, ghi chép cẩn thận và hỏi lại khi số liệu lệch. Em ứng tuyển vị trí này vì muốn được làm ở công trường thật và học từ người đi trước."
Sinh viên kinh tế có nhiều hoạt động: "Em là [tên], ngành [ngành]. Trong ba năm em làm ban tài chính của câu lạc bộ, giữ sổ thu chi cho các sự kiện, lớn nhất khoảng [số] người tham dự. Năm cuối em thực tập ở phòng kế toán một công ty nhỏ, được giao nhập chứng từ và đối chiếu với sao kê. Em thấy mình hợp với việc cần cẩn thận và đúng hạn, nên em nộp vị trí này."
Sinh viên chủ yếu có việc làm thêm: "Em là [tên], vừa học xong ngành [ngành]. Suốt hai năm cuối em làm thêm ở một cửa hàng [loại cửa hàng], ca tối, từ đứng quầy rồi được giao kiểm hàng cuối ca. Em học được cách nói chuyện với khách khó tính và giữ đúng giờ dù lịch học dày. Vị trí này cần tiếp xúc khách nhiều, em nghĩ đó là chỗ em làm tốt và muốn đi tiếp."
Cả ba bài đều có chỗ trống để bạn điền việc thật. Nếu một chỗ trống không có gì thật để điền, bỏ câu đó đi chứ đừng bịa thêm.
Kể đồ án nhóm: không nhận hết công, cũng không giấu phần mình
Nói quy mô nhóm trước. Một câu "nhóm em bốn người" ngay đầu giúp người nghe hiểu mọi kết quả sau đó là của nhóm. Như vậy bạn không phải lặp "tụi em, tụi em" ở mỗi câu, và không ai nghĩ bạn nhận hết công.
Tách rõ phần việc của bạn. Dùng động từ cụ thể: "em viết phần khảo sát", "em làm mô hình", "em lo phần trình bày số liệu". Tránh động từ mơ hồ như "em tham gia", "em hỗ trợ", vì người nghe không biết bạn thật ra đã làm gì.
Nói một trục trặc thật. Đồ án nào cũng có lúc trễ, có thành viên vắng, có số liệu sai. Kể ngắn một lần như vậy và việc bạn đã làm: nhận thêm phần, đề xuất họp lại, kiểm lại số liệu. Đây thường là đoạn người phỏng vấn nhớ nhất.
Đừng chê thành viên khác. Kể chuyện nhóm có người làm chậm thì nói việc, không nói người: "một phần bị trễ nên em và một bạn nhận chia lại" thay vì "bạn kia lười". Người nghe luôn tự hỏi bạn sẽ kể về đồng nghiệp tương lai thế nào.
Kết quả nói đúng như nó là. Điểm bảo vệ, nhận xét của hội đồng, một doanh nghiệp xin dùng thử sản phẩm: nói nếu có, nói đúng. Nếu kết quả bình thường, chuyển sang điều học được. Không cần biến một đồ án trung bình thành thành tích lớn.
Câu tự hạ quen miệng của sinh viên và câu thay
Những câu dưới đây nghe rất quen ở các buổi phỏng vấn sinh viên. Chúng xuất phát từ ý tốt là không muốn tỏ ra hơn người, nhưng lại lấy bớt thông tin người tuyển cần:
| Câu hay buột miệng | Vì sao nên đổi | Câu thay mẫu |
|---|---|---|
| "Em mới ra trường nên chưa biết gì nhiều ạ." | Tự gắn nhãn trước khi được hỏi | "Em mới ra trường, phần em đã làm được là [việc cụ thể]." |
| "Đồ án thì cả nhóm làm, em cũng không đóng góp gì mấy." | Xoá mất phần việc thật của bạn | "Nhóm bốn người, phần em phụ trách là [phần]." |
| "Em chỉ đi làm thêm phục vụ thôi." | Chữ "chỉ" hạ giá trị một việc đòi hỏi bền bỉ | "Em làm phục vụ hai năm, ca tối, có thời gian kèm người mới." |
| "Điểm của em không cao lắm." | Tự mở một chủ đề người hỏi chưa hỏi | Không nhắc; nếu được hỏi, nói thật và nói môn bạn học tốt nhất. |
| "Em sẽ cố gắng hết sức ạ." | Câu hứa chung chung, ai cũng nói | "Tháng đầu em muốn nắm được [việc], em sẽ hỏi lại khi chưa chắc." |
Đổi câu không có nghĩa là nói to hơn sự thật. Mỗi câu thay vẫn khiêm tốn, chỉ khác ở chỗ nó cho người nghe một dữ kiện thay vì một cảm xúc ngại ngùng.
Khi bị hỏi: "Em chưa có kinh nghiệm thì làm được gì cho công ty?"
Câu này nghe như bị dồn vào góc, nhưng thật ra là lời mời bạn nói rõ giá trị của mình ở giai đoạn đầu. Đừng cãi rằng mình có kinh nghiệm, cũng đừng xuống giọng xin cơ hội. Trả lời theo ba ý: điều bạn làm được ngay, cách bạn học phần chưa biết, và một bằng chứng bạn học nhanh.
Câu mẫu: "Dạ đúng là em chưa đi làm chính thức. Những việc em làm được ngay là [ví dụ: nhập liệu cẩn thận, dùng thành thạo bảng tính, giao tiếp với khách qua điện thoại]. Phần nghiệp vụ riêng của công ty thì em cần được hướng dẫn; cách em học là ghi lại quy trình, làm thử, rồi nhờ người hướng dẫn xem lại trong tuần đầu. Hồi thực tập, sau khoảng hai tuần em tự làm được phần [việc] mà không cần kèm."
Nếu bạn chưa thực tập, lấy bằng chứng học nhanh từ chỗ khác: một môn khó bạn tự học lại, một việc làm thêm bạn được giao thêm trách nhiệm sau vài tháng. Điều người tuyển muốn nghe là bạn hiểu mình đang ở đâu và có cách đi lên, chứ không phải bạn giỏi sẵn.
Một lưu ý cuối: đừng hứa nhận lương thấp hay làm thêm giờ không công để bù cho việc thiếu kinh nghiệm. Những lời hứa đó không làm bạn đáng tin hơn, và có thể đặt bạn vào thế bất lợi khi bắt đầu công việc.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên mới ra trường nên giới thiệu bản thân dài bao lâu?
Khoảng sáu mươi đến chín mươi giây là vừa. Đủ để nói tên, ngành, hai việc cụ thể đã làm và lý do ứng tuyển. Dài hơn hai phút người nghe dễ mất mạch, còn quá ngắn thì họ phải hỏi lại nhiều lần.
Không có thực tập thì lấy gì ra kể khi giới thiệu bản thân?
Lấy đồ án, việc làm thêm, hoạt động câu lạc bộ, việc phụ giúp gia đình hoặc một khoá tự học đã hoàn thành. Điều quan trọng là việc đó kéo dài đủ lâu, có phần trách nhiệm rõ ràng và có điều bạn học được.
Có nên nhắc điểm tốt nghiệp khi giới thiệu bản thân không?
Nhắc nếu điểm của bạn nổi bật hoặc vị trí yêu cầu rõ. Nếu điểm bình thường, không cần tự mở chủ đề này. Khi được hỏi, trả lời thật và chuyển sang môn học hay đồ án liên quan nhất tới công việc.
Kể việc làm thêm không liên quan ngành có bị đánh giá thấp không?
Không, nếu bạn rút ra đúng kỹ năng dùng được ở vị trí mới như giữ giờ, tiếp khách, xử lý tiền, làm việc theo ca. Người tuyển thường quý sinh viên đi làm thêm đều đặn vì đó là dấu hiệu của sự bền bỉ.
Nên xưng em hay xưng mình khi phỏng vấn?
Với người phỏng vấn lớn tuổi hơn hoặc chưa rõ tuổi, xưng em và gọi anh chị là an toàn ở phần lớn nơi làm việc. Nếu người phỏng vấn tự xưng mình và gọi bạn, bạn có thể theo cách đó nhưng vẫn giữ giọng lịch sự.
Có nên học thuộc lòng bài giới thiệu bản thân không?
Không nên học thuộc từng chữ vì khi bị ngắt giữa chừng sẽ dễ quên mạch. Hãy thuộc các ý chính theo thứ tự và luyện nói thành tiếng vài lần, mỗi lần câu chữ hơi khác cũng được, miễn đủ ý.