Phỏng vấn thợ, tay nghề cuối cùng được chấm ở bài làm thử, nhưng lời kể quyết định bạn có được làm thử hay không; cách kể tốt nhất là chọn một việc cụ thể đã làm, nói nó khó ở đâu, bạn làm thế nào, kiểm ra sao, và giữ an toàn bằng cách nào. "Cái gì em cũng làm được" không thuyết phục bằng một việc kể kỹ.
Bài có công thức kể một việc đã làm, câu mẫu riêng cho thợ điện, thợ hàn, thợ may, cách nói trước và sau bài làm thử, và bảng những câu khoe, câu tự hạ quen miệng của thợ kèm câu nói thay.
Thợ được tuyển bằng tay nghề, nhưng lời kể mở cửa
Người tuyển thợ thường là tổ trưởng, quản đốc hoặc chủ xưởng, chính họ cũng từng là thợ. Họ nghe bạn nói vài câu là biết bạn có làm thật hay không. Lời kể chung chung, nhiều tính từ, ít chi tiết, là dấu hiệu họ ngại nhất. Lời kể có tên công việc, có vật liệu, có chỗ khó, là dấu hiệu họ muốn cho bạn làm thử ngay.
Điều thứ hai họ để ý là an toàn. Thợ điện, thợ hàn làm việc với nguy hiểm trực tiếp; thợ may làm với kim, máy chạy nhanh, cả ngày ngồi một tư thế. Một người thợ nói về tay nghề mà không nhắc gì đến an toàn khiến người tuyển lo: tay nghề cao mà ẩu thì một tai nạn là mất cả người lẫn việc.
Điều thứ ba là thái độ học. Mỗi xưởng có cách làm riêng, máy riêng, tiêu chuẩn riêng. Người thợ lâu năm mà nói "chỗ cũ em làm thế này, đúng rồi" thường khó hoà vào. Người nói "chỗ cũ em làm thế này, ở đây làm khác thì em theo" dễ được nhận hơn, dù tay nghề hai người ngang nhau.
Ba điều đó, chi tiết thật, an toàn, chịu học, là xương sống của mọi câu trả lời dưới đây.
Công thức kể một việc đã làm
Khi được hỏi "em làm được những gì", đừng liệt kê. Chọn một việc tiêu biểu nhất cho vị trí đang xin, kể theo năm bước. Cả câu chuyện khoảng một phút.
- Việc gì, ở đâu. Nêu tên việc và loại công trình, loại hàng, không cần tên công ty.
- Khó ở chỗ nào. Mỗi việc có một chỗ khó riêng: chỗ chật, vật liệu mỏng, hàng co giãn, thời gian gấp.
- Bạn làm thế nào. Kể các bước chính, không cần thuật ngữ sâu nhưng dùng đúng tên.
- Kiểm ra sao. Bạn đã kiểm kết quả bằng cách nào trước khi bàn giao.
- Giữ an toàn thế nào và rút ra gì. Một câu về bảo hộ, quy trình an toàn, và một điều bạn học được.
Bước thứ tư thường bị bỏ qua, mà đó lại là bước người tuyển thợ quý nhất. Thợ biết tự kiểm việc mình làm là thợ mà tổ trưởng không phải đi kiểm lại.
Thợ điện: câu mẫu và chuyện an toàn
Câu mẫu: "Dạ em làm thợ điện công trình [số] năm, chủ yếu đi dây và lắp tủ điện cho nhà xưởng nhỏ. Việc em nhớ nhất là đi lại hệ thống điện cho một xưởng cũ đang chạy, khó ở chỗ chỉ được cắt điện từng khu vào cuối tuần. Em cùng anh trưởng nhóm chia khu, làm theo thứ tự, mỗi khu xong đều đo kiểm cách điện trước khi đóng lại. Lúc nào em cũng cắt nguồn, treo biển cảnh báo, khoá tủ và đo lại không còn điện rồi mới làm."
Câu cuối của đoạn mẫu là phần người hỏi chờ nhất. Thợ điện kể kỹ thói quen cắt điện, khoá, đo lại là thợ điện đáng tin. Đừng bao giờ kể chuyện "làm điện sống cho nhanh" như một kỹ năng, dù ở chỗ cũ có người làm vậy.
Về chứng chỉ, nói rõ bạn có chứng chỉ nghề, thẻ an toàn điện bậc mấy, còn hạn hay đã hết. Yêu cầu về huấn luyện an toàn với người làm điện có quy định riêng và có thể thay đổi; nếu chưa chắc, hỏi nơi tuyển hoặc tra quy định hiện hành. Chưa có thì nói chưa có và sẵn sàng đi học.
Điểm yếu thật hay gặp ở thợ điện: chưa quen một loại thiết bị mới, chưa làm tủ điều khiển phức tạp, chưa đọc nhanh bản vẽ điện. Nói kèm việc bạn đang học: "Dạ em lắp tủ phân phối thì quen, tủ điều khiển có biến tần em mới làm phụ, em muốn được làm cùng người có kinh nghiệm thêm một thời gian."
Thợ hàn: câu mẫu và chuyện bảo hộ
Câu mẫu: "Dạ em làm thợ hàn [số] năm, chủ yếu hàn kết cấu thép cho nhà xưởng và lan can. Việc em nhớ là hàn các mối ở tư thế trên đầu khi lắp dầm, khó vì xỉ rơi và khó giữ đều tay. Em tập trên phôi thừa trước, chỉnh dòng và tốc độ, rồi mới hàn thật. Hàn xong em gõ xỉ, nhìn kỹ mối hàn, có chỗ rỗ hay lẹm là em mài làm lại. Em luôn đeo mặt nạ, găng, giày, áo chống tia lửa, và kiểm khu vực không có vật dễ cháy trước khi hàn."
Người tuyển thợ hàn sẽ hỏi bạn hàn được những tư thế nào, vật liệu nào, que hay dây. Trả lời đúng những gì bạn làm vững, nói rõ chỗ mới làm ít: "Dạ hàn thép đen tư thế bằng và đứng em làm vững, inox thì em làm ít, tư thế trên đầu em làm được nhưng chậm hơn." Người hỏi sẽ cho bạn thi đúng chỗ đó; nói quá thì lộ ngay ở bài thi.
Kể một lần mối hàn của bạn bị đánh giá chưa đạt và bạn làm gì cũng rất có ích. "Lần đầu em hàn ống, người kiểm chỉ ra mối không ngấu đều, em hàn lại và nhờ anh cũ đứng xem chỉnh tay." Câu đó cho thấy bạn chịu nghe nhận xét, điều thợ lâu năm hay thiếu.
Không nói "em hàn không cần mặt nạ cũng được" hay "em quen rồi, không sợ bỏng". Câu đó không cho thấy bạn giỏi; nó cho thấy bạn sẽ là người bị thương đầu tiên.
Thợ may: câu mẫu và chuyện tốc độ, độ đều
Câu mẫu: "Dạ em làm thợ may công nghiệp [số] năm, quen máy một kim và máy vắt sổ, đã đứng các công đoạn may cổ, tra tay, may sườn. Khó nhất với em là tra tay áo sơ mi cho đều hai bên, vì vải mỏng dễ nhăn. Em canh vải bằng tay trái, may chậm đoạn đầu rồi mới nhanh. Cuối mỗi bó em lật vài cái kiểm đường may, chỉ thừa, mũi bỏ."
Người tuyển thợ may chú ý hai điều: bạn đứng được những công đoạn nào, và tốc độ có đều không. Đừng nói một con số sản lượng mà bạn không chắc. Nói khoảng và nói điều kiện: "Dạ ở chỗ cũ, công đoạn [tên] em làm đạt định mức của chuyền, hàng quen thì vượt chút, hàng mới thì tuần đầu em chậm."
Với thợ may, an toàn ít được nói đến nhưng vẫn nên nhắc: tắt máy khi thay kim, không đưa tay sát chân vịt khi máy chạy, buộc tóc gọn. Một câu ngắn là đủ để người hỏi biết bạn có ý thức.
Điểm yếu thật hay gặp: chưa quen máy chuyên dùng như máy thùa khuy, máy đính bọ; tay quen một loại vải, sang vải khác cần thời gian; ngồi lâu đau lưng nên cần đứng dậy vài phút giữa ca. Nói kèm cách bạn xử lý, không giấu.
Bài làm thử: nói gì trước và sau
Phần lớn nơi tuyển thợ đều cho làm thử. Trước khi làm, đừng im lặng cắm đầu vào làm. Hỏi rõ hai ba điều: tiêu chuẩn đạt là gì, có được dùng dụng cụ riêng không, thời gian bao lâu. Câu hỏi đó không làm bạn trông kém; nó cho thấy bạn làm việc có tiêu chuẩn.
Trong lúc làm, kiểm bảo hộ và dụng cụ trước. Thợ điện kiểm nguồn, thợ hàn kiểm khu vực và mặt nạ, thợ may chỉnh lại chỉ và kim. Người chấm thường quan sát cả những bước này, không chỉ nhìn sản phẩm cuối.
Làm xong, tự nhận xét một câu trước khi người chấm nói: "Dạ phần này em làm ổn, chỗ này em thấy chưa đều, nếu có thêm thời gian em sẽ sửa thế này." Đó là khiêm tốn đúng nghĩa: không khen mình, không chê mình quá, chỉ ra đúng chỗ mạnh chỗ yếu. Người chấm biết bạn nhìn ra lỗi của chính mình, điều rất quý ở thợ.
Nếu bài thử chưa tốt, đừng đổ cho máy lạ, dụng cụ lạ, dù có thể đúng là vậy. Nói ngắn: "Dạ máy này em chưa quen nên tay chưa đều, làm vài hôm là em theo được." Câu đó nhận giới hạn mà không biến nó thành lý do.
Câu khoe, câu tự hạ quen miệng và câu nói thay
Thợ lâu năm hay khoe, thợ mới hay tự hạ. Cả hai đều làm người tuyển khó đánh giá.
| Câu nên bỏ | Câu nói thay |
|---|---|
| Cái gì em cũng làm được hết | Em làm vững [việc A, việc B]; [việc C] em làm được nhưng chưa nhiều |
| Chứng chỉ thì em không có nhưng tay nghề có thừa | Em chưa có chứng chỉ, em học nghề theo thợ cả [số] năm; nếu cần em sẵn sàng đi thi lấy chứng chỉ |
| Nghề em tay ngang, chắc không bằng ai | Em học nghề ngoài trường lớp, làm thực tế [số] năm, phần lý thuyết em muốn học thêm |
| Em làm nhanh nhất xưởng cũ | Ở xưởng cũ em làm đạt định mức đều, có tháng được tổ trưởng giao thêm công đoạn khó |
| Bảo hộ vướng víu, em quen làm không cần | Em luôn đeo đủ bảo hộ, chỗ nào vướng em hỏi xem có loại khác phù hợp hơn |
| Chỗ cũ làm ẩu lắm, em chán nên nghỉ | Em muốn tìm chỗ có quy trình rõ để làm lâu dài và học thêm |
Câu nói thay luôn có chỗ cho bạn điền việc thật. Nếu không có việc thật để điền, đừng dùng câu đó; kể điều bạn thật sự đã làm, dù nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn thợ điện thường hỏi gì?
Thường hỏi bạn đã làm điện dân dụng hay công nghiệp, đi dây, lắp tủ, sửa chữa đến đâu, có chứng chỉ nghề và thẻ an toàn điện không, quy trình cắt điện trước khi làm thế nào. Sau phần nói chuyện thường có bài làm thử hoặc câu hỏi tình huống.
Thợ hàn nên kể tay nghề thế nào khi phỏng vấn?
Nói rõ tư thế hàn, vật liệu và phương pháp bạn làm vững, chỗ nào mới làm ít. Kể một việc cụ thể có chỗ khó, cách bạn chỉnh tay, kiểm mối hàn sau khi làm và đồ bảo hộ luôn dùng. Nói đúng để bài thi khớp với lời kể.
Thợ may đi phỏng vấn nên nói gì về tốc độ?
Nói những công đoạn bạn đứng được và mức tốc độ so với định mức của chuyền cũ, dạng khoảng. Nói rõ hàng quen thì nhanh, hàng mới cần vài ngày. Đừng nói một con số sản lượng mà bạn không chắc, vì bài thử sẽ kiểm ngay.
Không có chứng chỉ nghề thì phỏng vấn thợ nói sao?
Nói thật là chưa có, kể bạn học nghề ở đâu, bao lâu, đã làm những việc gì. Thêm câu sẵn sàng đi thi lấy chứng chỉ nếu nơi tuyển cần. Với nghề điện, nghề hàn, yêu cầu huấn luyện an toàn có thể bắt buộc, nên hỏi rõ nơi tuyển.
Làm bài thử tay nghề xong có nên tự nhận xét không?
Nên, một hai câu ngắn: chỗ nào làm ổn, chỗ nào chưa đều, nếu có thêm thời gian sẽ sửa thế nào. Người chấm thấy bạn nhìn ra lỗi của mình, điều rất quý ở thợ. Đừng đổ cho máy lạ dù có thể đúng.
Có nên nói về an toàn lao động khi phỏng vấn thợ không?
Nên, kể bằng thói quen cụ thể chứ không chỉ khẩu hiệu: thợ điện cắt nguồn và đo lại, thợ hàn đeo đủ bảo hộ và dọn vật dễ cháy, thợ may tắt máy khi thay kim. Người tuyển lo nhất là thợ giỏi mà ẩu.