Phỏng vấn việc bán thời gian khi đang đi học, điều người tuyển cần nghe rõ nhất là lịch: bạn rảnh những ca nào, mùa thi và dịp nghỉ lễ thì sao, và bạn định làm trong bao lâu. Nói thật lịch của mình, kèm cách bạn báo trước khi có thay đổi, thường được tin hơn câu hứa "ca nào em cũng làm được".
Bài này giúp bạn chuẩn bị lịch rảnh trước khi đến, giới thiệu bản thân trong nửa phút, nói chuyện mùa thi mà không mất điểm, trả lời câu hỏi về thời gian gắn bó, và nhắc vài điều về quyền lợi và an toàn mà người đi làm thêm lần đầu hay bỏ qua.
Người tuyển làm thêm lo nhất điều gì
Chủ quán, cửa hàng hay trưởng ca tuyển người làm thêm thường đã từng bị "bỏ ca": nhân viên báo nghỉ sát giờ vì kiểm tra giữa kỳ, làm được ba tuần rồi biến mất, hay hứa làm cuối tuần rồi tháng sau xin nghỉ hết cuối tuần. Mỗi lần như vậy, họ phải tự đứng ca hoặc gọi người khác thay gấp. Vì thế, khi phỏng vấn sinh viên, câu hỏi trong đầu họ không phải "bạn này có giỏi không" mà là "bạn này có đến đúng ca đã nhận không".
Nỗi lo thứ hai là học việc rồi nghỉ. Một nhân viên mới cần vài ca được kèm, tốn công của người cũ. Nếu bạn nghỉ sau một tháng, công kèm coi như mất. Đó là lý do câu "em định làm bao lâu" gần như luôn xuất hiện.
Nỗi lo thứ ba là thái độ với việc nhỏ. Làm thêm thường là lau dọn, bê hàng, đứng quầy, đếm tiền. Người tuyển muốn chắc bạn không coi đó là việc tạm bợ để làm qua loa.
Hiểu ba nỗi lo này thì bạn biết nên dành thời gian chuẩn bị cho phần nào. Kỹ năng thì học được trong vài ca; còn sự rõ ràng về lịch và thái độ với việc nhỏ thì người tuyển phải đoán qua lời bạn nói. Nếu bạn đã có kinh nghiệm làm thêm ở nơi khác, đó là bằng chứng mạnh nhất cho cả ba điều: nói bạn làm ở đó bao lâu, có hay đổi ca không, và vì sao bạn nghỉ.
Chuẩn bị lịch rảnh trước khi đi phỏng vấn
Mười lăm phút chuẩn bị lịch giúp bạn trả lời gọn và không hứa quá sức. Làm theo thứ tự sau:
- Chép thời khoá biểu của cả học kỳ, kể cả các buổi học bù, thực hành, sinh hoạt lớp hay có vào buổi tối.
- Tô các khung giờ chắc chắn rảnh, trừ thời gian đi lại từ trường tới chỗ làm. Một ca bắt đầu lúc 17 giờ mà bạn tan học lúc 16 giờ 45 ở cách đó năm cây số là ca không chắc.
- Đánh dấu các tuần thi dự kiến theo lịch năm học, và những dịp bạn chắc chắn về quê như Tết hay nghỉ hè.
- Chọn số ca tối đa mỗi tuần mà bạn vẫn học được. Ít mà giữ đều tốt hơn nhiều mà hay xin đổi.
- Viết ra một dòng tóm tắt để đọc khi được hỏi, ví dụ: "Em rảnh tối thứ hai, tư, sáu và cả ngày chủ nhật; tuần thi cuối kỳ em xin giảm còn một ca."
Mang tờ lịch đó theo. Khi người tuyển xếp thử ca, bạn nhìn vào là trả lời được ngay, không phải nhẩm. Việc bạn chuẩn bị sẵn lịch tự nó đã là bằng chứng bạn nghiêm túc.
Nếu lịch học đổi theo từng học kỳ, nói luôn điều đó và hẹn thời điểm bạn sẽ báo lịch mới, ví dụ "đầu mỗi kỳ em gửi lịch mới trước một tuần".
Giới thiệu bản thân trong nửa phút cho việc làm thêm
Phỏng vấn làm thêm thường rất ngắn, có khi chỉ mười phút đứng ở góc quán. Bài giới thiệu dài như phỏng vấn văn phòng sẽ lạc nhịp. Ba câu là đủ: bạn là ai và đang học gì, bạn rảnh khi nào, bạn đã làm việc gì gần với chỗ này.
Mẫu cho người đã từng làm thêm: "Dạ em là [tên], sinh viên năm hai ngành [ngành], nhà trọ em cách đây khoảng [thời gian] đi xe. Em rảnh các tối trong tuần trừ thứ năm, và cả ngày chủ nhật. Trước đây em làm phục vụ ở một quán bún gần trường tám tháng, nghỉ vì quán chuyển đi xa."
Mẫu cho người lần đầu đi làm: "Em là [tên], năm nhất ngành [ngành]. Em chưa đi làm thêm ở đâu, nhưng ở nhà em hay phụ mẹ bán hàng dịp Tết nên quen đứng quầy, thối tiền. Em rảnh ba buổi tối và sáng thứ bảy. Em muốn tìm một chỗ làm lâu dài trong suốt năm học."
Để ý hai mẫu trên đều không có câu "em chăm chỉ, nhanh nhẹn, chịu khó". Không phải vì bạn không có những đức tính đó, mà vì ba câu thông tin cụ thể đã nói thay. Người tuyển sẽ tự hỏi thêm nếu muốn biết tính cách. Nói ít mà đủ là kiểu khiêm tốn dễ chịu nhất trong buổi phỏng vấn ngắn.
Nhớ nhắc khoảng cách từ chỗ ở tới chỗ làm. Với người tuyển làm thêm, ở gần là một lợi thế thật, vì nó làm giảm khả năng bạn đến trễ hay bỏ ca những hôm mưa.
Nói về mùa thi, ngày về quê mà không bị trừ điểm
Nói trước, đừng để bị hỏi. Người tuyển biết sinh viên có mùa thi. Họ khó chịu khi bạn không nhắc rồi tới lúc thi lại xin nghỉ cả tuần. Tự nói ra trong buổi phỏng vấn cho thấy bạn biết lo trước.
Đưa phương án kèm theo. "Tuần thi em xin giảm còn một ca, em báo trước hai tuần để anh chị xếp người" nghe khác hẳn "tuần thi chắc em nghỉ". Phương án cụ thể biến một bất lợi thành một cam kết.
Nói rõ dịp về quê. Nếu Tết bạn chắc chắn về quê, nói thẳng và hỏi cửa hàng có cần người làm sát Tết không. Nhiều nơi đông khách đúng dịp đó; giấu đi rồi xin nghỉ đột ngột sẽ làm hỏng cả quan hệ.
Không hứa điều mình không giữ được. Câu "em đi học nhưng không ảnh hưởng gì đâu ạ" là câu hứa quá. Học và làm luôn có lúc chạm nhau. Nói rằng có lúc chạm và bạn xử lý thế nào thì đáng tin hơn.
Đề nghị cách đổi ca. Hỏi cửa hàng có nhóm nhắn tin để nhân viên đổi ca cho nhau không, và nói bạn sẵn sàng đứng thay cho bạn khác khi họ bận. Đổi ca hai chiều cho thấy bạn nghĩ tới cả người làm cùng.
Câu hỏi "Em làm được bao lâu?" trả lời sao cho thật
Đừng nói "dạ em làm lâu dài ạ" nếu bạn không biết. Người tuyển nghe câu đó từ gần như mọi ứng viên. Hãy trả lời bằng một mốc có lý do: "Em định làm hết năm học này, vì năm sau em có thể phải đi thực tập xa. Nếu lịch thực tập cho phép, em muốn làm tiếp."
Nếu bạn chỉ làm được trong kỳ nghỉ hè, nói thẳng. Nhiều nơi cần người đúng vào mùa hè, và họ quý người nói rõ hơn người hứa cả năm rồi nghỉ khi vào học. Câu mẫu: "Em làm được từ đầu tháng sáu đến hết tháng tám, cả ngày. Vào năm học em chỉ còn được tối chủ nhật, nếu quán cần thì em làm tiếp ca đó."
Kèm theo mốc thời gian, bạn nên nói luôn về cách nghỉ việc: "Khi nào em cần nghỉ, em sẽ báo trước ít nhất [số] tuần và kèm người mới nếu quán cần." Đây là câu ít sinh viên nghĩ tới, nhưng lại trả lời đúng nỗi lo bị bỏ ngang của người tuyển.
Có khi người tuyển hỏi tiếp "sao chỗ cũ em nghỉ?". Trả lời ngắn, nói lý do thật mà không kể xấu chỗ cũ: quán chuyển đi, lịch học đổi, muốn thử một việc khác. Nếu bạn nghỉ vì chỗ cũ trả lương chậm hay bắt làm quá giờ, nói nhẹ là "giờ giấc ở đó không còn hợp với lịch học của em".
Nói thế này, đừng nói thế kia
Vài cặp câu thường gặp ở buổi phỏng vấn làm thêm. Cột trái là câu nghe dễ chịu nhưng hứa quá hoặc hạ mình, cột phải là câu thay:
| Đừng nói | Nên nói |
|---|---|
| "Ca nào em cũng làm được ạ." | "Em làm chắc chắn được ba ca tối và ca chủ nhật." |
| "Em chưa biết làm gì hết, anh chị dạy em nha." | "Em chưa làm pha chế, nhưng em đã đứng quầy thu tiền; phần pha em học theo hướng dẫn." |
| "Em làm cho vui, kiếm thêm chút tiền tiêu." | "Em muốn có thu nhập đều để tự lo một phần tiền trọ và học quen việc phục vụ." |
| "Tuần thi chắc em nghỉ hết." | "Tuần thi em xin còn một ca và báo trước hai tuần." |
| "Lương bao nhiêu cũng được ạ." | "Em muốn hỏi cách tính lương theo giờ và ngày trả để sắp xếp chi tiêu." |
| "Em ít nói lắm, chắc không hợp bán hàng." | "Em nói không nhiều nhưng chào khách và nhắc lại đơn rõ ràng." |
Câu "lương bao nhiêu cũng được" nghe khiêm tốn nhưng thật ra làm bạn bị động. Hỏi rõ cách tính lương là quyền chính đáng, không phải đòi hỏi.
Quyền lợi và an toàn khi đi làm thêm lần đầu
Phỏng vấn cũng là lúc bạn kiểm tra chỗ làm. Một vài dấu hiệu nên cẩn thận: bị yêu cầu đóng tiền cọc, tiền đồng phục hay tiền "giữ chỗ" trước khi được nhận; bị giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc; lời hứa thu nhập cao bất thường cho việc đơn giản; địa điểm phỏng vấn không phải nơi làm việc thật. Những dấu hiệu này thường gặp ở các chiêu lừa việc làm nhắm vào sinh viên.
Hỏi rõ cách tính lương theo giờ, ngày trả lương, có thử việc không và thử bao lâu, ca làm có được đổi không. Nếu làm thường xuyên, hỏi có ký hợp đồng hay thoả thuận bằng văn bản không. Quy định về hợp đồng, giờ làm, độ tuổi lao động và lương tối thiểu theo giờ có thể thay đổi theo thời gian, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi phòng công tác sinh viên của trường.
Nếu bạn chưa đủ mười tám tuổi, có thêm những giới hạn riêng về giờ làm và loại công việc. Nói thật tuổi của mình khi phỏng vấn; một chỗ làm tử tế sẽ sắp xếp đúng quy định.
Gặp tình huống bị quỵt lương hay bị phạt tiền vô lý sau khi đã làm, ghi lại ngày giờ các ca đã làm và tin nhắn trao đổi. Muốn biết mình có quyền gì trong trường hợp cụ thể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ tổ chức hỗ trợ sinh viên của trường. Biết quyền của mình không làm bạn kém khiêm tốn; nó giúp bạn làm việc yên tâm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn việc làm thêm thường hỏi những gì?
Thường hỏi bạn đang học gì, ở đâu, rảnh ca nào, làm được bao lâu, đã làm thêm ở đâu chưa và vì sao nghỉ. Một số nơi hỏi thêm tình huống như khách khó tính hay đồng nghiệp đến trễ. Câu hỏi về lịch gần như luôn có.
Có nên nói mình chỉ làm được trong kỳ nghỉ hè không?
Nên nói thẳng. Nhiều cửa hàng cần người đúng mùa hè. Nói rõ ngày bắt đầu, ngày kết thúc và khả năng làm tiếp vào năm học giúp người tuyển quyết định nhanh và tránh hiểu lầm về sau.
Sinh viên năm nhất chưa đi làm có dễ được nhận làm thêm không?
Nhiều nơi nhận người chưa có kinh nghiệm cho các việc như phục vụ, đứng quầy, phát hàng. Điều giúp bạn được nhận là lịch rõ ràng, ở gần, thái độ chịu học và một ví dụ nhỏ về sự chăm chỉ như phụ việc ở nhà.
Bị yêu cầu đóng tiền trước khi đi làm thì sao?
Nên cẩn thận. Yêu cầu đóng tiền cọc, tiền giữ chỗ hay giữ giấy tờ gốc là dấu hiệu thường gặp ở các chiêu lừa việc làm. Hỏi rõ lý do, tra quy định hiện hành và nếu thấy bất thường thì không nên nhận việc.
Có nên hỏi lương khi phỏng vấn làm thêm không?
Nên hỏi, nhưng hỏi về cách tính lương theo giờ, ngày trả và thời gian thử việc thay vì mặc cả con số ngay câu đầu. Hỏi rõ giúp bạn sắp xếp chi tiêu và tránh hiểu lầm sau một tháng làm.
Làm thêm có ảnh hưởng tới việc học không?
Có thể có nếu nhận quá nhiều ca. Chọn số ca tối đa mà bạn vẫn học được, giảm ca trong tuần thi và báo trước cho chỗ làm. Nhiều sinh viên làm thêm đều đặn vẫn học tốt nhờ sắp xếp lịch rõ từ đầu kỳ.