Người hướng nội đi phỏng vấn không cần tỏ ra sôi nổi; cái người phỏng vấn cần là câu trả lời rõ, có ví dụ thật và đủ dài để họ đánh giá. Chuẩn bị kỹ trên giấy từ trước, dùng khung trả lời ba lớp để không nói quá ngắn, và cho phép mình dừng một nhịp trước khi trả lời là ba việc giúp người hướng nội nói về mình đủ rõ mà vẫn là chính mình.
Bài này dành cho người hướng nội ứng tuyển các vị trí văn phòng, kỹ thuật, chuyên môn, những nơi không đòi hỏi giao tiếp liên tục nhưng vẫn phải qua một buổi phỏng vấn. Bạn sẽ có cách chuẩn bị, cách đi qua mười phút đầu, cách nói đủ dài, cách dùng khoảng lặng, và cách xử lý phỏng vấn trực tuyến hay hội đồng nhiều người.
Người phỏng vấn cần sự rõ ràng, không cần sự sôi nổi
Nhiều người hướng nội bước vào phỏng vấn với một niềm tin ngầm: người được nhận là người nói nhiều, cười nhiều, tạo không khí. Thật ra, với phần lớn vị trí văn phòng, kỹ thuật hay chuyên môn, người phỏng vấn đang cố trả lời một câu hỏi rất cụ thể: người này có làm được việc không, và có dễ làm việc cùng không. Cả hai đều trả lời được bằng nội dung rõ ràng, không cần năng lượng cao.
Vấn đề của người hướng nội trong phỏng vấn thường không phải là thiếu sôi nổi, mà là trả lời quá ngắn. Câu "Dạ em làm kế toán ba năm" là đúng, nhưng dừng ở đó thì người hỏi chưa có gì để đánh giá. Người hướng nội hay nghĩ nói thêm là khoe, là làm phiền, nên cắt câu trả lời ở mức tối thiểu. Kết quả là người phỏng vấn phải hỏi dồn, buổi nói chuyện thành hỏi cung, và cả hai đều mệt.
Một vấn đề nữa là ít chủ động. Người hướng nội thường không tự kể thêm chuyện, không hỏi lại, chờ được hỏi mới nói. Trong cuộc sống, điều đó không sao; trong phỏng vấn, người hỏi có thể hiểu nhầm là thiếu quan tâm.
Cả hai vấn đề đều sửa được bằng chuẩn bị, không cần đổi tính cách. Bạn vẫn nói nhẹ, vẫn ít cử chỉ, vẫn trầm; chỉ cần câu trả lời đủ ý và có một hai câu hỏi lại được chuẩn bị sẵn.
Chuẩn bị trên giấy trước khi nói thành tiếng
Người hướng nội thường nghĩ rõ nhất khi viết. Tận dụng điều đó. Một buổi tối chuẩn bị theo các bước:
- Viết ra năm câu chuyện công việc mà bạn tự hào hoặc học được nhiều: một lần giải quyết vấn đề, một lần làm việc nhóm, một lần sai và sửa, một lần chịu áp lực, một lần làm điều không ai yêu cầu.
- Với mỗi chuyện, ghi bốn dòng: bối cảnh, việc bạn làm, kết quả, điều học được. Chỉ ghi ý, không viết thành văn.
- Ghép chuyện với câu hỏi thường gặp: điểm mạnh dùng chuyện nào, điểm yếu dùng chuyện nào, câu hỏi về áp lực dùng chuyện nào. Một chuyện có thể dùng cho hai ba câu hỏi.
- Viết bài giới thiệu bản thân dài khoảng một phút, rồi gạch bớt những chữ không cần.
- Nói thành tiếng một mình, ghi âm lại, nghe xem câu nào bị cụt hoặc quá nhỏ. Không cần diễn tập trước người khác nếu bạn thấy ngại; tự nghe lại đã đủ hiệu quả.
- Chuẩn bị hai câu hỏi lại cho người phỏng vấn, về công việc hằng ngày hoặc cách nhóm làm việc.
Đến buổi phỏng vấn, bạn không phải nghĩ từ đầu dưới áp lực. Mỗi câu hỏi chỉ cần chọn chuyện đã có sẵn trong đầu. Đây là cách người hướng nội tiết kiệm năng lượng hiệu quả nhất: dồn phần nghĩ sang lúc yên tĩnh.
Mười phút đầu: chào hỏi, chuyện xã giao, câu trả lời đầu tiên
Đến sớm, nhưng không quá sớm. Khoảng mười phút là vừa. Dùng thời gian đó ngồi yên, đọc lại ghi chú, thở chậm. Không cần bắt chuyện với ứng viên khác nếu bạn thấy tốn sức.
Chuẩn bị sẵn câu đáp xã giao. Người phỏng vấn hay mở đầu bằng "bạn đến có dễ không", "hôm nay trời mưa nhỉ". Với người hướng nội, phần xã giao này có khi khó hơn câu hỏi chuyên môn. Chuẩn bị một câu đáp ngắn kèm một câu cảm ơn: "Dạ em đi xe buýt, cũng thuận tiện ạ. Cảm ơn anh chị đã sắp xếp buổi hôm nay." Thế là đủ, không cần kéo dài.
Câu trả lời đầu tiên là bài giới thiệu đã chuẩn bị. Hầu như buổi nào cũng bắt đầu bằng "bạn giới thiệu đôi chút về mình". Đây là câu bạn đã viết, đã ghi âm. Nói nó trơn tru giúp bạn lấy lại nhịp, và những câu sau nhẹ hơn hẳn.
Nhìn người hỏi, không cần nhìn chằm chằm. Nhìn vào người hỏi khi họ nói và khi bạn bắt đầu trả lời; lúc nghĩ có thể nhìn xuống bàn một chút. Nhìn mắt liên tục không phải điều bắt buộc, chỉ cần không né tránh.
Đừng xin lỗi vì mình trầm. Câu "em hơi ít nói, mong anh chị thông cảm" tự gắn nhãn ngay từ đầu. Người hỏi có thể không hề thấy bạn ít nói nếu bạn không nhắc.
Nói đủ dài: câu trả lời ba lớp
Một cách đơn giản để không trả lời cụt là luôn đi qua ba lớp. Lớp một: trả lời thẳng câu hỏi trong một câu. Lớp hai: một ví dụ cụ thể, hai ba câu. Lớp ba: nối lại với vị trí đang ứng tuyển, một câu. Tổng cộng khoảng nửa phút đến một phút, đủ để người hỏi đánh giá mà không thành độc thoại.
Ví dụ, câu hỏi "Điểm mạnh của bạn là gì?". Lớp một: "Em làm việc cẩn thận với số liệu." Lớp hai: "Ở chỗ cũ, em là người soát lại báo cáo tháng của phòng trước khi gửi lên; trong một năm em phát hiện vài lỗi lệch số giữa hai bảng mà nếu gửi đi thì phải làm lại cả bộ." Lớp ba: "Vị trí này làm báo cáo cho nhiều bộ phận, em nghĩ sự cẩn thận đó sẽ có ích."
Người hướng nội thường làm tốt lớp một và bỏ qua lớp hai, ba vì sợ nói nhiều. Nhưng chính lớp hai mới thuyết phục, còn lớp ba giúp người hỏi không phải tự nối. Ba lớp cũng có điểm dừng rõ ràng: nói xong lớp ba là dừng, không phải lo mình nói quá dài.
Với câu hỏi về điểm yếu, ba lớp đổi thành: điểm yếu thật, ví dụ khi nó gây khó, việc bạn đang làm để sửa. Người hướng nội hay có điểm yếu như ngại phát biểu trong họp đông người, ngại tự giới thiệu việc mình làm với cấp trên. Những điểm này nói được, miễn có phần đang sửa, ví dụ tự đặt mục tiêu góp ít nhất một ý trong mỗi cuộc họp nhóm.
Khoảng lặng, ngập ngừng và câu "cho em nghĩ một chút"
Người hướng nội thường cần vài giây để sắp xếp ý trước khi nói. Trong phỏng vấn, vài giây đó dễ khiến bạn hoảng vì tưởng người hỏi đang chờ sốt ruột. Thật ra một khoảng dừng ba đến năm giây là bình thường, và người hỏi thường hiểu đó là dấu hiệu bạn suy nghĩ nghiêm túc.
Nếu cần dừng lâu hơn, nói ra: "Dạ câu này hay, cho em nghĩ một chút." Hay: "Em muốn chọn một ví dụ sát nhất, cho em vài giây." Câu đó lấp khoảng lặng, cho thấy bạn kiểm soát được, và mua cho bạn thời gian mà không ai thấy lạ.
Một mẹo khác là nhắc lại câu hỏi bằng lời của mình trước khi trả lời: "Anh chị muốn biết lần em phải làm việc với người khó tính, đúng không ạ?" Cách này vừa giúp bạn nghĩ, vừa đảm bảo trả lời đúng ý, tránh lạc đề vì vội.
Điều nên tránh là lấp khoảng lặng bằng những tiếng đệm kéo dài, hoặc trả lời vội một câu chưa nghĩ kỹ rồi phải sửa lại. Người phỏng vấn đánh giá chất lượng câu trả lời, không đánh giá tốc độ. Một câu trả lời chậm mà chắc tốt hơn một câu nhanh mà phải rút lại.
Cuối buổi, nếu có câu nào bạn thấy trả lời chưa đủ, được phép quay lại: "Em xin bổ sung một chút cho câu hỏi lúc nãy về…". Người hướng nội hay nghĩ ra câu trả lời hay sau khi đã qua câu hỏi; tận dụng điều đó.
Biến tính hướng nội thành điểm mạnh theo từng loại việc
Không cần dùng chữ "hướng nội". Chỉ cần mô tả cách bạn làm việc và vì sao nó có ích cho vị trí. Vài gợi ý:
| Loại vị trí | Điểm mạnh nên nói | Câu mẫu ngắn |
|---|---|---|
| Kế toán, kiểm soát, dữ liệu | Tập trung lâu, ít sai sót, soát kỹ | "Em làm được nhiều giờ liền với số liệu mà vẫn giữ độ chính xác." |
| Kỹ thuật, lập trình, bảo trì | Tự tìm hiểu, đọc tài liệu kỹ, giải quyết vấn đề độc lập | "Gặp lỗi lạ, em tự tìm hiểu trước rồi mới hỏi, và khi hỏi thì đã có giả thuyết." |
| Hành chính, văn thư | Cẩn thận, giữ kín thông tin, ổn định | "Em quen làm việc theo quy trình và ít khi để sót giấy tờ." |
| Viết, biên tập, nghiên cứu | Suy nghĩ sâu, viết rõ ràng | "Em diễn đạt bằng chữ tốt hơn bằng lời, nên báo cáo của em thường ít phải sửa." |
| Phối hợp nhóm | Lắng nghe, ít tranh lời, tóm tắt tốt | "Trong họp, em hay là người gom lại các ý và chốt việc ai làm gì." |
Ở mỗi dòng, điểm mạnh là sự thật về cách bạn làm việc, không phải lời biện hộ cho tính cách. Kèm một chuyện thật như ở phần chuẩn bị, câu mẫu sẽ thành bằng chứng.
Phỏng vấn trực tuyến và phỏng vấn hội đồng nhiều người
Trực tuyến: chuẩn bị chỗ ngồi trước. Phòng yên tĩnh, ánh sáng phía trước mặt, máy đặt ngang tầm mắt, thử âm thanh trước mười phút. Người hướng nội thường thấy phỏng vấn trực tuyến dễ chịu hơn vì ở chỗ quen, hãy tận dụng điều đó.
Trực tuyến: để ghi chú cạnh màn hình. Dán vài ý chính ở cạnh màn hình để liếc khi cần. Đừng đọc nguyên văn; người hỏi nhận ra ngay khi mắt bạn chạy theo dòng chữ.
Trực tuyến: nói rõ hơn bình thường một chút. Âm thanh qua mạng làm giọng nhỏ càng nhỏ đi. Nói chậm, rõ, và gật đầu nhẹ khi nghe để người hỏi biết bạn đang theo.
Hội đồng: trả lời người hỏi, rồi nhìn cả bàn. Khi một người trong hội đồng hỏi, bắt đầu trả lời bằng cách nhìn người đó, rồi lướt sang những người khác ở phần ví dụ. Bạn không cần thu hút cả bàn; chỉ cần không bỏ quên ai.
Hội đồng: ghi tên và vai trò. Nếu được giới thiệu, ghi nhanh tên và vai trò từng người. Khi trả lời, nhắc tới mối quan tâm của người hỏi: "Như chị hỏi về phần số liệu…". Việc này giúp bạn tập trung và tạo kết nối mà không cần nói nhiều.
Sau buổi: cho mình nghỉ. Phỏng vấn hội đồng tốn sức hơn phỏng vấn một người. Đừng xếp hai buổi liền nhau trong ngày nếu được chọn lịch.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có bị đánh giá thấp khi phỏng vấn không?
Không nhất thiết. Với phần lớn vị trí văn phòng, kỹ thuật, chuyên môn, người phỏng vấn cần câu trả lời rõ và có ví dụ hơn là sự sôi nổi. Vấn đề hay gặp là trả lời quá ngắn, và điều đó sửa được bằng chuẩn bị.
Có nên nói với người phỏng vấn rằng mình hướng nội không?
Không cần nói chữ hướng nội. Chỉ cần mô tả cách bạn làm việc và vì sao nó có ích cho vị trí, như tập trung lâu, soát kỹ, lắng nghe tốt. Tự gắn nhãn trước dễ làm người hỏi nhìn bạn qua nhãn đó.
Trả lời phỏng vấn bao lâu là đủ cho một câu hỏi?
Khoảng nửa phút đến một phút cho câu hỏi thông thường, theo ba lớp: trả lời thẳng, một ví dụ cụ thể, nối với vị trí. Câu hỏi tình huống phức tạp có thể dài hơn một chút.
Im lặng suy nghĩ khi phỏng vấn có bị trừ điểm không?
Dừng ba đến năm giây là bình thường và thường được hiểu là bạn suy nghĩ nghiêm túc. Nếu cần lâu hơn, nói rằng bạn xin nghĩ một chút. Trả lời chậm mà chắc tốt hơn trả lời vội rồi phải sửa.
Người hướng nội nên chọn phỏng vấn trực tuyến hay trực tiếp?
Nếu được chọn, nhiều người hướng nội thấy trực tuyến dễ chịu hơn vì ở chỗ quen và có ghi chú bên cạnh. Nhưng phỏng vấn trực tiếp giúp bạn thấy môi trường làm việc thật, nên tuỳ vị trí và điều bạn muốn tìm hiểu.
Nghĩ ra câu trả lời hay hơn sau khi đã qua câu hỏi thì làm gì?
Cuối buổi, khi được mời hỏi lại hoặc bổ sung, bạn xin phép bổ sung ngắn cho câu hỏi trước. Người phỏng vấn thường đón nhận điều này, và nó cho thấy bạn nghiêm túc với từng câu trả lời.