Người làm tuyển dụng đi phỏng vấn thường vấp ở chỗ không ngờ: vì biết rõ “câu trả lời đẹp” trông thế nào, họ dễ nói quá trơn, dễ đưa số liệu tuyển được bao nhiêu người mà không nói chất lượng ra sao, và dễ lỡ tay hỏi ngược như đang ngồi ghế bên kia. Câu trả lời tốt nhất cho vị trí này vẫn là câu thật: số lượng kèm tỉ lệ người ở lại, một lần tuyển sai và bạn học được gì, cách bạn giữ công bằng khi có áp lực từ người quen.
Bài này dành cho chuyên viên tuyển dụng, nhân viên tuyển dụng ở doanh nghiệp vừa và nhỏ, người làm tuyển dụng ở công ty dịch vụ nhân sự muốn chuyển sang làm nội bộ. Câu mẫu xưng em, có chỗ để bạn điền việc thật.
Cái khó khi người đi tuyển thành người được tuyển
Mỗi tuần bạn nghe hàng chục người tự giới thiệu, bạn biết câu nào là sáo, câu nào là học thuộc. Nhưng khi tự mình ngồi ghế ứng viên, phần lớn người làm tuyển dụng lại rơi vào một trong hai cái bẫy. Cái bẫy thứ nhất là trả lời quá chuẩn: cấu trúc gọn gàng, ví dụ đúng khuôn, câu nào cũng hoàn hảo đến mức người hỏi thấy như đang nghe một bản trình bày được dựng sẵn. Họ biết bạn biết cách trả lời, và họ bắt đầu nghi ngờ phần nào là thật.
Cái bẫy thứ hai là nói quá về con số. Tuyển dụng là nghề có chỉ tiêu, nên ai cũng có sẵn câu “em tuyển được bao nhiêu vị trí trong bao lâu”. Nhưng người phỏng vấn bạn, thường là trưởng phòng nhân sự hoặc giám đốc, quan tâm hơn tới việc những người bạn tuyển có ở lại không, có làm tốt không. Một con số lớn không kèm chất lượng nghe như đang tự quảng cáo.
Lối ra là tự cho phép mình không hoàn hảo trong buổi phỏng vấn. Nói một câu có chút ngập ngừng khi nghĩ, thừa nhận một lần tuyển sai, nói rõ phần nào là của mình và phần nào là của quản lý trực tiếp đã đánh giá chuyên môn. Đó là khiêm tốn đúng chỗ, và với người hỏi cũng làm nhân sự, nó đáng tin hơn bất cứ câu trả lời mẫu nào.
Câu mẫu giới thiệu bản thân cho chuyên viên tuyển dụng
Mẫu cho người đã làm: “Em là [tên], làm tuyển dụng khoảng [số năm] năm ở một công ty [lĩnh vực], chủ yếu tuyển khối [khối vị trí]. Việc của em gồm viết tin tuyển dụng, lọc hồ sơ, phỏng vấn vòng đầu và phối hợp với trưởng bộ phận ở vòng chuyên môn. Năm vừa rồi em làm lại bộ câu hỏi vòng đầu cho khối bán hàng cùng với trưởng phòng kinh doanh, sau đó tỉ lệ người qua thử việc của khối đó khá hơn so với năm trước. Phần em muốn làm sâu thêm là tuyển các vị trí khó, cần tìm người chứ không chờ người nộp hồ sơ, và em thấy vị trí này đang cần đúng điều đó.”
Để ý câu “cùng với trưởng phòng kinh doanh”. Trong tuyển dụng, kết quả tốt gần như luôn có phần của quản lý trực tiếp. Ghi công cho họ không làm bạn nhỏ đi, mà cho thấy bạn hiểu cách nghề này vận hành. Câu “tỉ lệ khá hơn” không cần con số tuyệt đối, nếu người hỏi muốn biết họ sẽ hỏi tiếp, và lúc đó bạn đưa con số thật bạn nhớ chắc.
Mẫu cho người chuyển từ công ty dịch vụ nhân sự sang: “Em làm ở một đơn vị dịch vụ tuyển dụng [số năm] năm, quen việc tìm người theo đơn hàng của nhiều khách. Em muốn chuyển sang làm nội bộ để theo được người mình tuyển lâu hơn, biết họ phát triển ra sao sau thử việc, điều mà làm dịch vụ em thường không thấy được.”
Kể thành tích tuyển dụng mà không phóng đại
Số lượng đi kèm thời gian và độ khó. Tuyển hai mươi công nhân trong một tháng khác hẳn tuyển một kỹ sư trưởng trong ba tháng. Nói rõ loại vị trí để con số có nghĩa, và đừng gộp hai loại vào một con số tổng cho đẹp.
Chất lượng đo bằng người ở lại. Tỉ lệ qua thử việc, số người còn làm sau một năm là thước đo người hỏi tin hơn. Nếu bạn không nhớ chính xác, nói “theo em nhớ khoảng…” còn hơn đưa một con số tròn trịa.
Phần của mình, phần của người khác. Bạn tìm và sàng lọc, quản lý trực tiếp quyết chuyên môn, ban giám đốc duyệt cuối. Kể theo đúng chuỗi đó. Câu “em tuyển được người này” nên đổi thành “em tìm được người này và giới thiệu cho anh trưởng phòng”.
Một lần tuyển sai. Người hỏi gần như chắc chắn muốn nghe. Chọn một trường hợp mà bạn rút ra được điều cụ thể, như đã không kiểm tham chiếu kỹ hay đã bỏ qua dấu hiệu ứng viên không hợp văn hoá nhóm, rồi kể bạn đã thay đổi quy trình thế nào.
Đừng đánh giá ứng viên cũ trong buổi phỏng vấn. Kể về người từng tuyển nên giữ ẩn danh, không nêu chi tiết nhận dạng được. Đó là thông tin cá nhân mà bạn từng được giao giữ.
Hai tình huống khó: người bạn chọn nghỉ sớm, sếp muốn tuyển người thân
Tình huống thứ nhất: “Một người em tuyển nghỉ việc sau hai tháng, trưởng bộ phận trách em tuyển ẩu. Em xử lý thế nào?” Câu trả lời mẫu: “Em sẽ ngồi lại với trưởng bộ phận, xem lại cùng nhau từ mô tả công việc, câu hỏi phỏng vấn tới hai tháng làm việc của bạn ấy, để tìm chỗ hở. Nếu lỗi ở khâu sàng lọc của em thì em nhận và sửa bộ câu hỏi. Nếu lỗi ở việc giới thiệu công việc chưa rõ, em đề xuất bổ sung buổi định hướng. Em cũng hỏi chuyện bạn nghỉ việc, nếu bạn ấy đồng ý, vì họ thường nói thật nhất lúc ra đi.” Câu này không đổ lỗi, không nhận hết lỗi, mà tìm nguyên nhân.
Tình huống thứ hai: “Giám đốc giới thiệu cháu mình vào, hồ sơ không đạt. Em làm gì?” Đây là câu dò sự công bằng. Câu mẫu: “Em vẫn mời bạn ấy đi đúng các vòng như mọi ứng viên, đánh giá theo cùng tiêu chí. Kết quả thế nào em báo thẳng với giám đốc, kèm lý do theo tiêu chí, và hỏi anh có muốn xem xét một vị trí khác hợp hơn với bạn ấy không. Quyết định cuối là của giám đốc, nhưng em sẽ ghi lại rõ để nếu có đặc cách thì là đặc cách công khai, không phải em lặng lẽ cho qua.”
Cả hai câu cho thấy một điều người làm nhân sự cần: dám nói sự thật lên trên, nhưng tôn trọng quyền quyết định của người có thẩm quyền.
Câu hỏi riêng tư, câu hỏi phân biệt: cho thấy bạn biết ranh giới
Người tuyển chuyên viên tuyển dụng hay hỏi: “Theo em, những câu nào không nên hỏi ứng viên?” Họ muốn biết bạn có hiểu nguyên tắc không phân biệt đối xử trong tuyển dụng hay không. Câu trả lời nên nêu nguyên lý chứ không cần dẫn điều luật: tránh hỏi về dự định kết hôn, sinh con, tôn giáo, tình trạng sức khoẻ không liên quan tới công việc, hoàn cảnh gia đình để làm căn cứ loại người. Chỉ hỏi những gì liên quan trực tiếp tới khả năng làm việc.
Câu mẫu: “Em chỉ hỏi những gì liên quan tới việc ứng viên làm được công việc không. Nếu vị trí cần đi công tác dài ngày, em hỏi thẳng về khả năng đi công tác, chứ không hỏi vòng sang chuyện con nhỏ hay chưa. Em cũng nhắc các anh chị quản lý điều này trước buổi phỏng vấn chuyên môn, vì nhiều khi họ hỏi theo thói quen mà không để ý.”
Quy định về bình đẳng trong lao động và về bảo vệ dữ liệu cá nhân của ứng viên có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi được hỏi sâu, hãy nói rằng bạn luôn đối chiếu văn bản hiện hành. Nếu chính bạn từng gặp câu hỏi làm mình khó chịu khi đi xin việc và muốn biết quyền của mình tới đâu, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được giải thích theo quy định đang có hiệu lực.
Điểm mạnh, điểm yếu của người làm tuyển dụng: câu nên và không nên
Người làm tuyển dụng thường có sẵn danh sách điểm mạnh nghe rất đúng sách. Hãy chọn ít hơn, cụ thể hơn.
| Loại | Câu nên dùng (kèm việc thật) | Câu nên tránh |
|---|---|---|
| Điểm mạnh | “Em đọc hồ sơ nhanh mà ít bỏ sót, vì em lập sẵn bảng tiêu chí với quản lý trước khi mở tin.” | “Em có con mắt nhìn người.” |
| Điểm mạnh | “Em giữ liên lạc tử tế với cả ứng viên trượt, nhiều người sau đó giới thiệu bạn bè tới.” | “Ứng viên nào cũng quý em.” |
| Điểm yếu | “Em hay mềm lòng với ứng viên có hoàn cảnh khó, giờ em chấm theo bảng tiêu chí trước rồi mới đọc phần thư ngỏ.” | “Em quá tốt bụng.” |
| Điểm yếu | “Em chưa quen tuyển vị trí kỹ thuật sâu, em đang học cách hỏi đúng câu để chuyển cho người chuyên môn đánh giá.” | “Em tuyển được mọi vị trí.” |
Điểm yếu “mềm lòng” là điểm yếu thật của nhiều người làm tuyển dụng, nói ra không làm bạn kém đi, miễn là bạn cho thấy có cơ chế để công bằng. Tránh tuyệt đối những điểm yếu như “em hay quyết theo cảm tính” mà không kèm cách sửa, vì đó là đúng nỗi lo lớn nhất của người hỏi.
Đừng phỏng vấn ngược người đang phỏng vấn mình
Thói quen nghề nghiệp dễ khiến bạn lấn sang vai người hỏi. Vài dấu hiệu nên tự kiềm lại:
- Nhận xét câu hỏi của họ, kiểu “câu này hay quá” hay “câu này em cũng hay hỏi ứng viên”.
- Hỏi liên tục về quy trình tuyển dụng của họ trước khi họ mời bạn đặt câu hỏi.
- Sửa cách họ dùng thuật ngữ chuyên môn.
- Đoán trước câu hỏi tiếp theo và trả lời luôn.
- Dùng giọng điệu của người đánh giá khi nói về công ty họ: “quy trình bên mình còn thiếu…”.
Đến phần bạn được hỏi lại, lúc đó hãy hỏi như một người sắp vào làm: “Ba tháng đầu, vị trí khó tuyển nhất mà anh chị cần là vị trí nào?”, “Quản lý các phòng hiện tham gia phỏng vấn ở mức nào?”. Những câu này cho thấy bạn đã nghĩ về công việc mà không biến buổi gặp thành buổi đánh giá ngược. Giữ đúng vai ứng viên trong một giờ đồng hồ chính là một cách khiêm tốn rất nghề.
Câu hỏi thường gặp
Người làm tuyển dụng đi phỏng vấn nên tránh lỗi gì nhất?
Tránh trả lời quá chuẩn như đọc bài và tránh nói quá về số lượng người tuyển được. Người hỏi cũng làm nhân sự nên dễ nhận ra câu dựng sẵn. Kể việc thật, có ví dụ tuyển sai và cách bạn sửa quy trình sẽ đáng tin hơn.
Có nên nói số người mình đã tuyển được không?
Nên, nhưng đi kèm loại vị trí, thời gian và chất lượng như tỉ lệ qua thử việc hay số người còn làm sau một năm. Nếu không nhớ chính xác thì nói con số ước chừng và nói rõ là ước chừng, đừng làm tròn cho đẹp.
Bị hỏi về lần tuyển sai người thì trả lời sao?
Chọn một trường hợp có thật, giữ ẩn danh người đó, nói nguyên nhân bạn nhận ra và thay đổi bạn đã làm sau đó, như thêm bước kiểm tra tham chiếu hay sửa bộ câu hỏi. Không đổ hết lỗi cho quản lý hay cho ứng viên.
Giám đốc muốn tuyển người thân không đạt yêu cầu thì trả lời phỏng vấn thế nào?
Nói bạn vẫn để người đó đi đúng quy trình và tiêu chí như mọi ứng viên, báo kết quả kèm lý do với giám đốc và đề xuất phương án khác nếu có. Quyết định cuối thuộc người có thẩm quyền nhưng cần được ghi nhận rõ ràng.
Những câu hỏi nào không nên hỏi ứng viên?
Theo nguyên tắc chung, tránh hỏi để làm căn cứ loại người về dự định kết hôn, sinh con, tôn giáo, sức khoẻ không liên quan tới công việc. Chỉ hỏi điều liên quan trực tiếp tới khả năng làm việc, và đối chiếu quy định hiện hành khi cần chi tiết.
Người làm dịch vụ tuyển dụng chuyển sang tuyển nội bộ nên nói gì?
Nói rõ điều bạn muốn có ở môi trường nội bộ, ví dụ theo được người mình tuyển lâu dài và hiểu sâu một ngành. Kể kinh nghiệm tìm người theo đơn hàng như một thế mạnh, không chê cách làm ở công ty dịch vụ cũ.