Khi được hỏi điểm yếu trong buổi phỏng vấn lập trình viên, hãy chọn một kỹ năng hoặc thói quen làm việc có thật, không phải lõi của vị trí, rồi kể ngay việc cụ thể bạn đang làm để cải thiện và bằng chứng nó đang tiến bộ. Người hỏi không đi tìm lý do để loại bạn; họ muốn biết bạn có tự nhìn ra chỗ hổng của mình không và bạn xử lý chỗ hổng đó như một kỹ sư hay như một người né tránh.
Bài viết đi qua ba nhóm điểm yếu thường gặp ở lập trình viên, cách chọn điểm yếu để kể theo vị trí, các câu mẫu, những điểm yếu giả mà người phỏng vấn kỹ thuật nghe là nhận ra, và cách trả lời khi họ hỏi sâu thêm. Câu mẫu chỉ để bạn thay bằng chuyện thật của mình.
Người phỏng vấn kỹ thuật hỏi điểm yếu để làm gì
Một trưởng nhóm phát triển phỏng vấn bạn thường đang hình dung cảnh bạn làm trong đội của họ vào tháng thứ ba. Câu hỏi điểm yếu giúp họ đoán trước chỗ nào sẽ cần kèm, chỗ nào sẽ cần rà kỹ hơn khi duyệt mã, và quan trọng nhất là bạn có tự báo khi gặp khó không. Một lập trình viên biết mình yếu kiểm thử tự động và nói ra được thì đỡ rủi ro hơn nhiều so với người tự tin là mình ổn rồi để lỗi lọt ra bản chạy thật.
Vì thế, câu trả lời tốt không cần một điểm yếu "nghe hay". Nó cần ba thứ: điểm yếu cụ thể đến mức người hỏi hình dung được, một hành động bạn đang làm để sửa, và một dấu hiệu cho thấy hành động đó có tác dụng. Thiếu một trong ba, câu trả lời hoặc nghe như né tránh, hoặc nghe như tự thú mà không có hướng ra.
Cũng cần nhớ rằng nghề lập trình thay đổi nhanh, không ai nắm hết. Người phỏng vấn lâu năm biết rõ điều đó, nên một ứng viên nói "em chưa vững phần này" một cách bình thản thường được đánh giá trưởng thành hơn người cố tỏ ra cái gì cũng biết.
Ba nhóm điểm yếu thường gặp ở lập trình viên
Nhóm kỹ năng kỹ thuật cụ thể. Chưa quen viết kiểm thử tự động, còn yếu thiết kế cơ sở dữ liệu khi dữ liệu lớn, chưa làm nhiều với hệ thống chạy trên nhiều máy, ít kinh nghiệm bảo mật ứng dụng, chưa quen đọc mã của dự án lớn có lịch sử lâu năm. Đây là nhóm dễ kể nhất vì có thể đo và có lộ trình học rõ ràng.
Nhóm thói quen làm việc. Ước lượng thời gian quá lạc quan, ngại hỏi khi bị kẹt và tự loay hoay quá lâu, hay tối ưu sớm những chỗ chưa cần, sa đà làm lại phần đã chạy được, viết mã xong mới nghĩ đến trường hợp lỗi. Nhóm này cho thấy bạn tự quan sát được cách mình làm việc, điều người dẫn nhóm rất quý.
Nhóm phối hợp và giao tiếp. Viết tài liệu sơ sài, trình bày cho người không kỹ thuật còn vòng vo, khi duyệt mã của người khác còn góp ý cộc, ngại phản đối yêu cầu không hợp lý từ phía khách hàng. Nhóm này hợp khi bạn ứng tuyển vị trí cần làm việc nhiều với người ngoài đội.
Nên chọn nhóm nào. Với người mới, một điểm ở nhóm kỹ năng hoặc thói quen là an toàn. Với người có kinh nghiệm, điểm ở nhóm phối hợp thường thuyết phục hơn, vì người hỏi hiểu rằng ở mức đó kỹ thuật không còn là nút thắt chính.
Chọn điểm yếu theo vị trí: nên kể và nên tránh
Quy tắc đơn giản: đừng chọn đúng thứ mà bản mô tả công việc ghi là yêu cầu chính. Bảng dưới là ví dụ, bạn đối chiếu với tin tuyển dụng thật.
| Vị trí | Có thể kể | Nên tránh kể |
|---|---|---|
| Lập trình giao diện | Chưa quen tối ưu cơ sở dữ liệu, ít làm phần máy chủ | Yếu bố cục, ngại làm giao diện trên điện thoại |
| Lập trình phía máy chủ | Giao diện chưa đẹp, ít kinh nghiệm thiết kế trải nghiệm | Không rành cơ sở dữ liệu, chưa hiểu cách bảo vệ dữ liệu người dùng |
| Lập trình ứng dụng di động | Chưa làm nhiều phần máy chủ phức tạp | Chưa từng đưa ứng dụng lên kho ứng dụng |
| Kỹ sư dữ liệu | Trình bày kết quả cho người không chuyên còn dài | Không quen làm sạch dữ liệu, ngại câu truy vấn phức tạp |
| Lập trình viên mới | Ước lượng thời gian chưa sát, chưa quen dự án lớn | Ngại học cái mới, không thích bị góp ý khi duyệt mã |
Cột "nên tránh" không có nghĩa là bạn phải giấu nếu đó là sự thật. Nếu bạn thật sự yếu đúng phần lõi, có lẽ vị trí đó chưa hợp lúc này, và nói thật sẽ đỡ cho cả hai bên ba tháng khó khăn.
Câu mẫu nói điểm yếu kèm việc đang sửa
Mỗi câu có đủ ba phần: điểm yếu, hành động, dấu hiệu tiến bộ. Thay phần trong ngoặc vuông bằng chi tiết của bạn.
- Kiểm thử tự động: "Điểm em còn yếu là viết kiểm thử tự động; ở chỗ cũ em chủ yếu kiểm tay. Ba tháng nay em tập viết kiểm thử cho mọi hàm mới trong dự án cá nhân, và lần gần nhất em tìm ra [một lỗi cụ thể] nhờ chính bộ kiểm thử đó."
- Ước lượng thời gian: "Em hay ước lượng lạc quan, có lần nhận hai ngày mà mất năm ngày. Giờ em chia việc ra phần nhỏ nhất có thể rồi mới ước lượng, và báo sớm ngay khi thấy lệch. Mấy lần gần đây em lệch ít hơn, và quan trọng hơn là trưởng nhóm biết trước."
- Ngại hỏi: "Em từng tự loay hoay cả buổi với một lỗi mà hỏi người đi trước năm phút là xong. Giờ em đặt mốc: kẹt quá một tiếng mà không có hướng mới thì em ghi lại những gì đã thử rồi hỏi."
- Dự án lớn: "Em chưa làm trong mã nguồn có nhiều năm lịch sử. Em đang tập đọc mã của một dự án mở và góp vài sửa nhỏ để quen cách đọc mã người khác viết."
- Tài liệu: "Em viết tài liệu còn sơ sài, người sau đọc phải hỏi lại. Bây giờ mỗi lần xong một phần em viết một đoạn ngắn: dùng để làm gì, chạy thế nào, chỗ nào dễ hỏng."
- Góp ý khi duyệt mã: "Em góp ý khi duyệt mã hay cộc, có bạn mới trong nhóm bị chạnh lòng. Giờ em viết góp ý dạng câu hỏi và luôn nêu một chỗ làm tốt trước."
Câu mẫu dùng "em" vì phần lớn ứng viên lập trình ở Việt Nam xưng em với người phỏng vấn. Nếu bạn quen xưng "mình" hoặc tên, cứ giữ cách xưng tự nhiên của bạn.
Điểm yếu giả: vì sao người phỏng vấn kỹ thuật nhận ra ngay
Những câu sau phổ biến đến mức người hỏi nghe hàng chục lần mỗi mùa tuyển. Chúng không sai về đạo đức, nhưng làm bạn mất cơ hội cho thấy mình tự nhìn ra được vấn đề.
| Câu điểm yếu giả | Người hỏi nghe thấy gì | Thay bằng |
|---|---|---|
| Em quá cầu toàn | Né câu hỏi, hoặc thật sự chậm và không chịu nhận | Em hay làm lại phần đã chạy được, nên em đặt giới hạn thời gian cho mỗi lần sửa |
| Em làm việc quá chăm, quên cả giờ | Đang khoe, hoặc sẽ kiệt sức sau vài tháng | Em hay ôm việc tới khuya thay vì báo sớm là trễ; giờ em báo khi lệch nửa ngày |
| Em không có điểm yếu nào đáng kể | Thiếu tự nhận thức | Chọn một điểm có thật từ ba nhóm ở trên |
| Em yếu kỹ năng mềm | Quá chung, không biết bạn yếu gì | Em trình bày cho người không kỹ thuật còn dài, em đang tập tóm tắt trong ba câu |
| Điểm yếu của em là chưa biết công nghệ X mà công ty dùng | Không phải điểm yếu, chỉ là chưa học | Nói ở phần khoảng trống công nghệ, không dùng làm câu trả lời điểm yếu |
Điểm chung của các câu thay thế: có tình huống cụ thể, có giới hạn tự đặt ra, có thể kiểm lại được.
Khi người hỏi đào sâu: "gần đây nhất điểm yếu đó gây chuyện gì?"
Người phỏng vấn kỹ thuật giỏi thường không dừng ở câu trả lời đầu. Họ hỏi tiếp: "Lần gần nhất điểm yếu đó làm em gặp rắc rối là khi nào? Em xử lý ra sao?" Câu hỏi này lọc rất nhanh những ai chọn điểm yếu theo mẹo. Nếu bạn đã chọn một điểm có thật, bạn có sẵn chuyện để kể.
Kể theo bốn bước: tình huống ngắn, hậu quả thật, bạn đã làm gì ngay lúc đó, và bạn đổi gì từ sau. Ví dụ: "Tháng trước em nhận sửa một tính năng nhỏ, nghĩ một ngày là xong, nhưng phần đó dính tới ba chỗ khác. Đến chiều ngày thứ hai em mới báo trưởng nhóm, làm lịch bàn giao lùi một ngày. Từ đó em có thói quen dò xem phần mình sửa đụng tới đâu trước khi báo thời gian."
Đừng tô hậu quả nhẹ đi, cũng đừng kể như thảm hoạ. Người nghe cần thấy bạn nhìn sự việc tỉnh táo. Và tránh đổ lỗi: "do yêu cầu không rõ" có thể đúng, nhưng nếu đó là chuyện điểm yếu của bạn thì phần bạn kể phải là phần của bạn.
Khoảng trống công nghệ so với bản mô tả công việc
Nhiều lập trình viên nhầm giữa điểm yếu và chuyện chưa dùng một công nghệ cụ thể. Bản mô tả công việc ghi một khung phát triển bạn chưa dùng không có nghĩa đó là điểm yếu của bạn; đó là khoảng trống kiến thức, và cách nói về nó khác. Nên giữ chuyện này cho lúc người hỏi nhắc tới, hoặc nêu ngắn ở cuối phần giới thiệu.
Câu mẫu: "Em chưa làm với [công nghệ trong tin tuyển dụng], nhưng em đã làm với [công nghệ tương tự] được [thời gian], hai cái giống nhau ở [điểm chung]. Tuần trước em đã đọc tài liệu và làm thử một bài nhỏ để hình dung cách nó tổ chức." Câu này thật, cho thấy bạn đã chuẩn bị, và không biến một khoảng trống bình thường thành lời tự hạ.
Nếu khoảng trống lớn, ví dụ bạn ứng tuyển lập trình di động mà mới chỉ làm web, hãy nói thẳng rằng bạn đang chuyển hướng và vì sao, kèm sản phẩm nhỏ đã làm. Người tuyển sẽ tự cân nhắc bạn cho mức vị trí phù hợp; điều đó tốt hơn là được nhận rồi chới với.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói điểm yếu là tiếng Anh chưa tốt khi phỏng vấn lập trình viên?
Được, nếu vị trí không yêu cầu giao tiếp tiếng Anh hằng ngày và bạn kể kèm việc đang làm, chẳng hạn đọc tài liệu gốc mỗi ngày hoặc học nghe nói theo lịch. Nếu công ty làm với khách nước ngoài, hãy nói rõ mức hiện tại để hai bên khỏi kỳ vọng sai.
Nói một hay hai điểm yếu thì hợp lý?
Một điểm được kể kỹ là đủ. Nếu người hỏi xin thêm, chuẩn bị sẵn điểm thứ hai thuộc nhóm khác, ví dụ một điểm kỹ năng và một điểm thói quen. Kể một loạt điểm yếu liền nhau dễ thành tự hạ, dù từng điểm đều thật.
Điểm yếu là hay quên ghi chú khi làm việc thì có ổn không?
Ổn nếu bạn mô tả được hậu quả nhỏ nó gây ra và cách bạn đã sửa, ví dụ dùng danh sách việc cuối ngày hoặc ghi lại quyết định vào phiếu công việc. Điểm yếu nhỏ, có giải pháp rõ ràng, thường được người dẫn nhóm đánh giá là thực tế.
Nếu người hỏi nói điểm yếu em kể là nghiêm trọng thì phản ứng ra sao?
Đừng vội rút lại hay chống chế. Hỏi lại họ lo ngại điểm nào cụ thể, rồi nói thêm bằng chứng bạn đang cải thiện hoặc cách bạn sẽ bù khi làm trong đội. Phản ứng bình tĩnh trước lời phản biện cũng là thứ họ đang quan sát.
Có nên nhắc điểm yếu trong phần giới thiệu bản thân không?
Không cần. Phần giới thiệu nên tập trung vào việc bạn đã làm và vì sao bạn hợp vị trí. Chỉ cần một câu nhận giới hạn ngắn đi kèm hướng học là đủ khiêm tốn; điểm yếu chi tiết để dành khi được hỏi trực tiếp.
Phỏng vấn bằng tiếng Anh thì câu trả lời điểm yếu có khác không?
Cấu trúc giữ nguyên: điểm yếu cụ thể, hành động đang làm, dấu hiệu tiến bộ. Chỉ cần dùng câu ngắn, rõ, tránh thành ngữ khó. Luyện nói to vài lần trước buổi phỏng vấn để không bị khựng ở đúng câu khó nhất.