Khi bị hỏi một câu kỹ thuật không biết trong buổi phỏng vấn, hãy làm ba việc liền nhau: nói thật là chưa biết hoặc chưa làm, nêu phần gần nhất bạn biết chắc, và nói bạn sẽ tìm ra câu trả lời bằng cách nào. Ba việc đó biến một khoảnh khắc lúng túng thành bằng chứng về sự trung thực và cách bạn học, hai thứ người phỏng vấn kỹ thuật đánh giá cao hơn một câu trả lời đoán trúng.
Bài viết áp dụng cho lập trình viên, kiểm thử, kỹ sư xây dựng, cơ khí, điện, kỹ thuật viên và người phân tích nghiệp vụ. Bạn sẽ có cấu trúc ba bước, ranh giới giữa đoán có cơ sở và bịa, câu mẫu theo từng nghề, cách xử lý khi gặp liên tiếp nhiều câu không biết, và những câu tuyệt đối nên tránh.
Vì sao người phỏng vấn cố tình hỏi câu bạn không biết
Nhiều ứng viên coi câu hỏi mình không trả lời được là dấu hiệu buổi phỏng vấn đang hỏng. Thực tế, người phỏng vấn kỹ thuật có kinh nghiệm thường cố tình tăng độ khó cho tới khi chạm đến giới hạn của bạn. Họ cần biết giới hạn đó nằm ở đâu, và quan trọng không kém, họ cần thấy bạn phản ứng thế nào khi chạm vào nó.
Trong công việc thật, bạn sẽ gặp câu hỏi không biết hằng tuần: một lỗi chưa gặp, một máy chưa sửa, một yêu cầu nghiệp vụ lạ. Người dẫn nhóm muốn có đồng nghiệp nói ngay "phần này em chưa rõ, em sẽ tìm hiểu" thay vì đoán rồi làm sai. Cách bạn xử lý một câu không biết trong phòng phỏng vấn là bản xem trước khá chính xác cho điều đó.
Vì thế, không biết một câu không làm hỏng buổi phỏng vấn. Điều làm hỏng là bịa, là lúng túng đến mức không nói được gì, hoặc là tự hạ cả bản thân chỉ vì một câu. "Em không biết, chắc em không hợp vị trí này" là cách tệ nhất để đáp lại một câu hỏi được thiết kế để bạn không biết.
Cấu trúc ba bước khi gặp câu không biết
Ba bước dưới đây dùng được cho hầu hết các nghề kỹ thuật. Luyện trước vài lần để khi gặp thật bạn không phải nghĩ cấu trúc.
- Nói thật, ngắn và bình thản. "Phần này em chưa làm thực tế" hoặc "Câu này em không chắc." Không xin lỗi dài, không giải thích vì sao mình chưa biết.
- Nêu phần gần nhất bạn biết chắc. "Em đã làm với [thứ tương tự], ở đó em xử lý bằng cách [cách]. Em đoán phần này có điểm giống ở [chỗ], nhưng em chưa kiểm chứng."
- Nói cách bạn sẽ tìm ra. "Nếu gặp trong công việc, em sẽ đọc tài liệu gốc của [thứ đó], thử trên môi trường thử nghiệm, và hỏi người đã làm trong đội trước khi áp dụng."
Bước hai là phần quan trọng nhất. Nó cho người hỏi thấy bạn không trống rỗng, chỉ chưa chạm đúng chỗ đó. Nhưng chú ý ranh giới: nói rõ "em đoán" hoặc "em chưa kiểm chứng" khi bạn đang suy luận, để người nghe không nhầm suy luận với kinh nghiệm.
Đoán có cơ sở và bịa: ranh giới ở đâu
Được phép đoán khi bạn nói rõ mình đang đoán và đoán từ hiểu biết thật. Bịa là khi bạn trình bày điều mình không biết như thể đã biết.
| Đoán có cơ sở | Bịa |
|---|---|
| "Em chưa dùng cách này, nhưng theo nguyên lý em hiểu thì có thể nó hoạt động như sau..." | "Cái đó em làm rồi, nó hoạt động như sau..." khi chưa từng làm |
| Nêu rõ điểm mình chưa chắc và cách kiểm lại | Trả lời trơn tru, không chỗ nào để người hỏi kiểm |
| Dừng lại khi người hỏi cho biết hướng đoán sai | Cãi lại để giữ thể diện |
| Dựa trên kinh nghiệm thật ở thứ tương tự | Ghép các từ chuyên môn nghe có vẻ hợp lý |
| Hỏi lại người hỏi một câu để hiểu đúng phạm vi | Trả lời ngay một câu khác mà mình biết, làm như đó là câu được hỏi |
Người phỏng vấn kỹ thuật gần như luôn nhận ra bịa, vì họ hỏi đúng chỗ họ hiểu sâu. Một câu bịa bị lộ làm họ nghi ngờ ngược lại tất cả những gì bạn đã nói trước đó, kể cả phần thật. Đây là cái giá quá đắt cho một câu hỏi.
Câu mẫu theo từng nghề kỹ thuật
Mỗi câu dưới đây áp dụng cấu trúc ba bước. Thay chi tiết bằng chuyện thật của bạn.
- Lập trình viên: "Em chưa làm với cơ chế xử lý hàng đợi kiểu đó. Em đã làm việc gửi thư nền bằng một bảng công việc chờ trong cơ sở dữ liệu, nên em hiểu bài toán là không để mất việc khi máy chủ khởi động lại. Nếu cần dùng, em sẽ đọc tài liệu và dựng thử một bản nhỏ trước."
- Kiểm thử: "Em chưa kiểm hiệu năng bằng công cụ chuyên dụng. Em mới kiểm thủ công bằng cách cho nhiều người cùng thao tác. Em hiểu mục tiêu là tìm ngưỡng hệ thống chậm lại, và em muốn học cách làm bài bản ở vị trí này."
- Kỹ sư xây dựng: "Em chưa tham gia thi công móng cọc khoan nhồi, em mới làm móng đơn và móng băng. Nếu được giao, em sẽ đọc kỹ biện pháp thi công đã duyệt và đi kèm kỹ sư có kinh nghiệm ở những mẻ đầu."
- Kỹ sư điện: "Em không chắc thông số đó, em không muốn nói sai trong chuyện an toàn. Em sẽ tra theo quy chuẩn hiện hành và tài liệu của nhà sản xuất thiết bị."
- Kỹ thuật viên bảo trì: "Dòng máy đó em chưa sửa. Em sẽ xem sổ tay của nhà sản xuất, hỏi người đứng máy về hiện tượng, và gọi đơn vị bảo hành nếu lỗi nằm ngoài phần em làm được."
- Phân tích nghiệp vụ: "Em chưa làm trong lĩnh vực bảo hiểm nên chưa rành quy trình bồi thường. Em sẽ xin được ngồi nghe người làm nghiệp vụ một buổi và đọc quy trình nội bộ trước khi viết yêu cầu."
Câu của kỹ sư điện ngắn nhất nhưng có một ý đáng học: với những gì dính đến an toàn, nói "em không chắc, em sẽ tra" là đúng mực tuyệt đối, không cần thêm suy luận.
Khi gặp liên tiếp nhiều câu không biết
Đôi khi người phỏng vấn hỏi liền ba bốn câu bạn đều không biết, và cảm giác chìm dần rất dễ đến. Điều quan trọng là đừng để cảm giác đó tràn sang phần còn lại của buổi phỏng vấn. Mỗi câu là một câu riêng; trả lời từng câu theo cấu trúc ba bước, giọng vẫn giữ như lúc đầu.
Sau câu thứ hai hoặc thứ ba, bạn có thể chủ động nói một câu định hướng, không phải để xin lỗi mà để giúp người hỏi: "Có vẻ mảng này em còn mỏng. Nếu anh chị muốn, em xin kể về [mảng gần nhất em làm sâu] để anh chị thấy cách em làm việc." Câu đó cho thấy bạn tỉnh táo, nhận biết được giới hạn của mình và vẫn muốn đóng góp thông tin hữu ích.
Nếu sau buổi đó bạn thấy khoảng cách kiến thức quá lớn so với vị trí, cũng không sao. Có thể vị trí đó dành cho người nhiều kinh nghiệm hơn, và người phỏng vấn đã có thông tin họ cần. Điều bạn mang về là danh sách những gì cần học, và một ấn tượng tốt về sự trung thực có thể giúp bạn ở lần ứng tuyển sau, kể cả cho vị trí khác cùng công ty.
Câu nên tránh khi không biết và câu thay thế
Những câu bên trái phổ biến vì phản xạ tự vệ, nhưng chúng làm người nghe đánh giá thấp hơn thực lực của bạn.
| Câu nên tránh | Vì sao | Câu thay thế |
|---|---|---|
| Em xin lỗi, em kém lắm | Tự hạ cả con người vì một câu hỏi | Phần này em chưa làm |
| Cái này ở trường không dạy | Đổ lỗi, nghe như không tự học | Phần này em chưa học tới, em sẽ tìm tài liệu |
| Câu này hơi khó quá | Bình luận câu hỏi thay vì trả lời | Em chưa chắc, em thử suy luận từ phần em biết |
| Chỗ cũ em không ai làm cái đó | Đổ cho môi trường cũ | Ở chỗ cũ em chưa có dịp làm, em đã làm phần gần nhất là... |
| Thôi em chịu | Bỏ cuộc, không còn gì để đánh giá | Em không biết, nhưng nếu gặp trong việc em sẽ làm thế này... |
Chữ "chưa" trong các câu thay thế có giá trị lớn. "Em chưa làm" để mở một cánh cửa; "em không biết làm" đóng nó lại. Cùng một sự thật, nhưng người nghe cảm nhận khác hẳn.
Sau buổi phỏng vấn: biến câu không biết thành việc học thật
Ngay sau buổi phỏng vấn, ghi lại những câu bạn không trả lời được, càng sát nguyên văn càng tốt. Trong vài ngày tiếp theo, tìm hiểu từng câu đủ để trả lời được ở mức cơ bản. Đây là cách học có trọng tâm nhất, vì chúng là những câu thật mà người trong nghề cho là quan trọng.
Nếu bạn gửi tin cảm ơn sau buổi phỏng vấn, có thể thêm một câu ngắn: "Về câu hỏi [chủ đề] em chưa trả lời được, em đã tìm hiểu thêm và hiểu rằng [một hai câu]." Chỉ làm vậy khi câu trả lời của bạn thật sự đúng và ngắn gọn; một đoạn dài sẽ thành gánh nặng cho người đọc. Nhiều người phỏng vấn nhớ ứng viên làm điều này, vì nó cho thấy đúng thứ họ muốn thấy: người gặp chỗ chưa biết thì đi tìm hiểu.
Và lần phỏng vấn sau, nếu gặp lại một câu tương tự, bạn có một câu chuyện thật để kể: "Lần trước em bị hỏi câu này và chưa trả lời được, sau đó em đã tìm hiểu và thử làm." Đó là khiêm tốn và tự tin trong cùng một câu.
Câu hỏi thường gặp
Nói "em không biết" có làm mất điểm hoàn toàn không?
Hiếm khi. Người phỏng vấn kỹ thuật biết không ai nắm hết. Điều làm mất điểm là bịa, là im lặng hoàn toàn, hoặc là tự hạ cả bản thân. Nói chưa biết kèm phần gần nhất mình biết và cách sẽ tìm hiểu thường được đánh giá tích cực hơn một câu đoán may mắn.
Có nên xin người phỏng vấn gợi ý khi không biết?
Có thể hỏi lại để hiểu đúng phạm vi câu hỏi, hoặc hỏi một gợi ý nhỏ nếu đó là bài giải quyết vấn đề. Nhiều người hỏi cố ý xem bạn có biết nhờ trợ giúp đúng lúc không. Nhưng đừng xin gợi ý cho mọi câu; chỉ dùng khi bạn đã thử suy nghĩ thật.
Im lặng suy nghĩ bao lâu thì được?
Vài giây đến khoảng nửa phút là bình thường, nhất là khi bạn nói trước "em xin nghĩ một chút". Nghĩ thành tiếng cũng là cách tốt để người hỏi theo được hướng suy luận của bạn. Im lặng quá lâu mà không nói gì dễ khiến cả hai bên khó xử.
Nếu đoán đúng thì có nên nói là mình đoán không?
Nên. Nói rõ đó là suy luận từ nguyên lý giúp người hỏi đánh giá đúng năng lực của bạn, và nếu được nhận, bạn sẽ không bị giao việc vượt quá sức ngay từ đầu. Trung thực về mức độ chắc chắn là phẩm chất rất được quý trong nghề kỹ thuật.
Có nên hỏi lại người phỏng vấn đáp án đúng là gì?
Có thể, nếu không khí buổi phỏng vấn cho phép và bạn hỏi với tinh thần học hỏi. Một câu như anh chị có thể gợi ý hướng đúng để em tìm hiểu thêm không thường được đón nhận tốt. Nếu người hỏi không muốn nói, cảm ơn và chuyển sang câu tiếp.
Câu hỏi về quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật không nhớ thì làm sao?
Nói rõ bạn không nhớ chính xác con số và sẽ tra quy chuẩn, tiêu chuẩn hiện hành trước khi áp dụng. Với các thông số dính đến an toàn và pháp lý, người phỏng vấn đánh giá việc bạn tra cứu nghiêm túc cao hơn việc nhớ thuộc lòng một con số có thể đã thay đổi.