Kỹ sư mới ra trường đi phỏng vấn nên chọn một đồ án hoặc một việc trong đợt thực tập mà bạn hiểu từ đầu đến cuối, rồi kể nó như kể một công việc thật: bài toán là gì, bạn làm phần nào, chỗ nào sai và bạn sửa ra sao. Người tuyển kỹ sư mới không chờ kinh nghiệm; họ tìm dấu hiệu bạn sẽ học nhanh, làm cẩn thận và không giả vờ biết.
Bài này dành cho kỹ sư xây dựng, cơ khí, điện, điện tử, phần mềm vừa tốt nghiệp hoặc sắp tốt nghiệp. Nội dung gồm cách chọn đồ án để kể, cách nói về đợt thực tập khi bạn chủ yếu làm việc phụ, câu mẫu cho từng ngành, điểm yếu hợp lý của người mới, và cách trả lời câu "em có kế hoạch gì cho mình". Góc ở đây là những gì đặc thù của ngành kỹ thuật; câu mẫu là khung để bạn điền việc thật.
Người tuyển kỹ sư mới thật sự đánh giá điều gì
Khi tuyển kỹ sư mới, phần lớn công ty biết họ sẽ phải đào tạo lại ít nhất vài tháng. Thứ họ cố đoán trong buổi phỏng vấn là bạn sẽ đi qua mấy tháng đó thế nào: có hỏi khi không hiểu không, có cẩn thận với bản vẽ, số liệu, mã nguồn không, có chịu làm việc nhỏ trước khi được giao việc lớn không.
Điểm số và bằng cấp giúp bạn qua vòng hồ sơ. Đến buổi phỏng vấn, điểm số chỉ là nền; người hỏi chuyển sang tìm bằng chứng về thói quen làm việc. Đồ án tốt nghiệp và đợt thực tập là hai nguồn bằng chứng duy nhất bạn có, nên cách kể chúng gần như quyết định ấn tượng.
Một sai lầm phổ biến là kể đồ án như đọc lại bản thuyết minh: tên đề tài, các chương, các phần tính toán. Người hỏi không cần nghe lại nội dung đồ án. Họ cần nghe về bạn trong quá trình làm đồ án: bạn chọn hướng nào, gặp trục trặc gì, ai giúp bạn, bạn sửa sai ra sao. Đó mới là chỗ thói quen làm việc lộ ra.
Kể đồ án theo năm câu
Năm câu dưới đây biến một đồ án thành câu chuyện về cách bạn làm việc. Mỗi câu ngắn, cả phần kể trong khoảng hai phút.
- Đề tài nói bằng lời thường. "Đồ án của em là thiết kế hệ thống điện cho một nhà xưởng nhỏ khoảng hai nghìn mét vuông."
- Phần bạn làm. "Em làm cá nhân, gồm tính phụ tải, chọn dây, chọn thiết bị bảo vệ và vẽ sơ đồ nguyên lý."
- Chỗ sai và cách phát hiện. "Lần đầu em tính thiếu hệ số đồng thời, chọn dây quá lớn. Thầy hướng dẫn hỏi một câu, em quay về kiểm lại và thấy chỗ sai."
- Cách bạn sửa và điều học được. "Em tính lại cả phần, và từ đó em lập một bảng kiểm các bước để không bỏ sót hệ số nào."
- Điều bạn biết là còn thiếu. "Đồ án chỉ trên giấy, nên em chưa biết thực tế thi công khác bản vẽ thế nào. Đó là điều em mong học được đầu tiên khi đi làm."
Câu ba và câu năm làm nên khác biệt. Kể chỗ sai của mình trong đồ án không làm bạn yếu đi; nó cho thấy bạn kiểm lại việc mình làm và nghe góp ý. Câu năm là một lời khiêm tốn có nội dung, khác hẳn câu "em còn non kinh nghiệm" mà mọi ứng viên mới đều nói.
Thực tập mà chỉ được làm việc phụ: kể thế nào cho có giá trị
Nhiều sinh viên kỹ thuật thực tập mà chủ yếu photo bản vẽ, nhập số liệu, đứng xem người khác làm. Khi phỏng vấn, họ hoặc ngại kể vì thấy không có gì, hoặc tô vẽ thành "tham gia thiết kế dự án". Cả hai đều không tốt. Việc phụ kể đúng cách vẫn có giá trị, vì nó cho thấy bạn quan sát và học được gì.
Câu mẫu: "Đợt thực tập ba tháng ở một công ty xây dựng, em chủ yếu ghi nhật ký công trình và kiểm đếm vật liệu nhập về. Việc không khó, nhưng nhờ ghi nhật ký em hiểu một ngày công trường diễn ra thế nào: tổ nào vào trước, chỗ nào hay bị chờ, vì sao kiểm tra trước khi đổ bê tông lại kỹ như vậy. Có lần em đếm thiếu một lô thép so với phiếu giao, em báo anh kỹ sư hiện trường, và anh dặn em luôn đối chiếu phiếu ngay khi xe tới."
Câu này không phóng đại vai trò, nhưng có quan sát cụ thể, có một việc nhỏ làm đúng, có một lời dặn bạn đã nhớ. Người tuyển nghe vậy sẽ hình dung được bạn ở công trường của họ. Nếu bạn có dịp làm một việc thật dù rất nhỏ, như vẽ lại một chi tiết, viết một hàm, đo một thông số, kể kỹ việc đó, kể cả việc bạn phải hỏi ai và sửa mấy lần.
Câu mẫu giới thiệu theo từng ngành kỹ thuật
Mỗi đoạn dưới là khung cho một ngành. Phần trong ngoặc vuông là chỗ bạn điền; đừng giữ nguyên ví dụ nếu không phải của bạn.
- Kỹ sư xây dựng: "Em là [tên], vừa tốt nghiệp ngành xây dựng dân dụng. Đồ án của em là [loại công trình], em làm phần [kết cấu, thi công, dự toán]. Đợt thực tập ở [loại đơn vị] giúp em quen nhật ký công trình và nghiệm thu nội bộ. Em muốn bắt đầu ở hiện trường để hiểu thi công thật trước khi làm thiết kế."
- Kỹ sư cơ khí: "Em là [tên], tốt nghiệp cơ khí chế tạo. Đồ án của em là thiết kế [một cơ cấu, một đồ gá], em có gia công thử một chi tiết ở xưởng trường. Chi tiết đầu tiên lệch kích thước vì em chưa tính đến dung sai lắp ghép, em sửa bản vẽ và gia công lại. Em muốn làm ở nơi có xưởng để được cầm sản phẩm thật."
- Kỹ sư điện, điện tử: "Em là [tên], tốt nghiệp [chuyên ngành]. Đồ án của em là [một mạch, một hệ điều khiển nhỏ], em làm từ thiết kế đến hàn mạch và chạy thử. Em quen đo kiểm bằng đồng hồ và máy hiện sóng ở phòng thí nghiệm, chưa làm với điện áp công nghiệp nên em muốn được kèm ở phần an toàn."
- Kỹ sư phần mềm: "Em là [tên], tốt nghiệp [ngành]. Đồ án nhóm của em là [ứng dụng], em làm phần [phần cụ thể]. Bạn bè và gia đình dùng thử, em sửa [số] lỗi họ báo. Em chưa làm trong đội có quy trình duyệt mã, nên em mong được học cách làm việc bài bản đó."
Đoạn nào cũng kết bằng một điều muốn học, gắn với một khoảng thiếu có thật. Đó là cách nói khiêm tốn có định hướng, cho người tuyển biết ngay nên kèm bạn ở đâu.
Điểm yếu của kỹ sư mới: nên nói gì, tránh nói gì
Người mới thường chọn điểm yếu quá chung hoặc quá nặng. Bảng dưới gợi ý các điểm yếu hợp lý và cách nói kèm hướng sửa.
| Điểm yếu nên chọn | Câu mẫu | Tránh nói |
|---|---|---|
| Chưa quen thực tế thi công, sản xuất | Em mới làm trên giấy và ở phòng thí nghiệm, em xin được đi hiện trường nhiều trong mấy tháng đầu | Em không biết gì về thực tế cả |
| Chưa thạo phần mềm chuyên ngành ở mức đi làm | Em dùng ở mức làm đồ án, đang luyện thêm các thao tác nhanh mỗi tối | Phần mềm đó khó quá em chưa học |
| Ngại hỏi người lớn tuổi | Em hay tự mò, giờ em đặt giới hạn: tìm hiểu một buổi chưa ra là em hỏi | Em sợ nói chuyện với người lớn |
| Ước lượng thời gian chưa sát | Đồ án của em trễ một tuần so với kế hoạch, giờ em chia việc nhỏ và cộng thêm thời gian kiểm | Em hay làm chậm |
| Viết báo cáo dài dòng | Thầy hướng dẫn hay bảo em viết ngắn lại, em đang tập tóm ý chính đầu mỗi báo cáo | Em viết kém |
Cột "tránh nói" có chung một đặc điểm: tự hạ cả con người thay vì chỉ ra một kỹ năng cụ thể. Người tuyển không cần bạn hoàn hảo, họ cần biết chính xác bạn đang ở đâu.
Câu hỏi "em có kế hoạch gì cho bản thân": khiêm tốn mà có hướng
Câu hỏi về kế hoạch vài năm tới với kỹ sư mới thường không nhằm nghe một lộ trình thăng tiến. Người hỏi muốn biết bạn có định hướng nghề không, và định hướng đó có khớp với những gì công ty có thể cho bạn không. Trả lời "em muốn làm trưởng phòng trong ba năm" nghe vội vàng; trả lời "em chưa nghĩ" nghe thiếu chủ động.
Câu mẫu: "Năm đầu em muốn làm thật chắc phần việc được giao và hiểu quy trình của công ty, nhất là phần [kiểm tra, an toàn, quy trình duyệt]. Sau đó em muốn đi sâu vào [mảng cụ thể], lấy các chứng chỉ cần thiết theo quy định khi đủ điều kiện. Em mong có lúc được kèm người mới như các anh chị đi trước đã kèm em."
Câu này khiêm tốn vì bắt đầu bằng làm chắc việc nhỏ, có hướng vì nêu được mảng muốn đi sâu, và kết bằng một ý rất được quý trong ngành kỹ thuật: truyền lại cho người sau. Không có chức danh, không có mốc lương, nhưng người nghe hiểu ngay bạn là người như thế nào.
Câu tự hạ quen miệng của người mới và cách nói lại
Người mới ra trường hay dùng những câu khiêm tốn theo phản xạ, vì sợ bị coi là kiêu. Nhưng nói nhiều lần liền nhau, chúng làm người tuyển nghĩ bạn chưa sẵn sàng. Dưới đây là vài câu thường gặp và cách nói lại cho vừa.
- "Em mới ra trường nên chưa biết gì" thành "Em mới ra trường, phần thực tế em còn ít; phần em vững nhất hiện giờ là [môn, kỹ năng cụ thể]."
- "Đồ án của em đơn giản lắm" thành "Đồ án của em quy mô nhỏ, nhưng em làm trọn từ tính toán đến bản vẽ và bảo vệ trước hội đồng."
- "Em học trường bình thường thôi" thành "Trường em thiên về thực hành, nên em được ra xưởng khá nhiều từ năm hai."
- "Thực tập em chỉ ngồi xem" thành "Đợt thực tập em chủ yếu quan sát và làm việc phụ, nhờ đó em hiểu [một điều cụ thể về cách đơn vị vận hành]."
- "Chắc em không bằng các ứng viên khác" thành không nói gì cả; việc so sánh là việc của người tuyển, không phải của bạn.
Câu cuối đáng nhớ nhất. Tự so mình với ứng viên khác mà bạn không biết là ai chỉ khiến người nghe chú ý vào điều bạn sợ thiếu. Thay vào đó, hãy dành thời gian nói về điều bạn có. Khiêm tốn không đòi hỏi bạn nói về mình ít đi, mà đòi hỏi bạn nói về mình chính xác: phần đã làm được nói rõ, phần còn thiếu nói thật, và không thêm những câu hạ thấp chung chung chẳng giúp ai hiểu bạn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Điểm tốt nghiệp không cao thì có nên nói trước không?
Không cần nói trước nếu không được hỏi. Nếu được hỏi, nói thật và chuyển sang điều bạn làm được: một đồ án bạn đầu tư kỹ, một kỹ năng thực hành tốt. Đừng xin lỗi vì điểm số; người tuyển kỹ sư quan tâm cách làm việc của bạn nhiều hơn.
Đồ án nhóm thì kể sao để không giành công các bạn?
Nói rõ nhóm có mấy người, đề tài chung là gì, rồi tập trung kể phần bạn trực tiếp làm. Dùng chữ nhóm cho kết quả chung và chữ em cho phần của mình. Nếu được hỏi phần của bạn khác, nói ngắn và ghi công cho đúng người.
Chưa đi thực tập ở công ty thì lấy gì để kể?
Đồ án, bài thực hành ở xưởng hoặc phòng thí nghiệm, việc làm thêm có dính đến kỹ thuật, hay một sản phẩm nhỏ bạn tự làm đều kể được. Nói rõ đó là việc học hay việc tự làm, và kể theo cấu trúc bài toán, phần của bạn, chỗ sai, cách sửa.
Có nên mang mô hình, bản vẽ đồ án đi phỏng vấn?
Có thể mang bản vẽ thu nhỏ hoặc ảnh mô hình nếu tiện, nhưng chỉ đưa ra khi người hỏi muốn xem. Đồ án nhóm thì chỉ ra phần bạn làm. Chuẩn bị sẵn để giải thích một chi tiết bất kỳ trong đó, vì người hỏi thường chỉ vào đúng chỗ khó.
Mức lương mong muốn của kỹ sư mới nên trả lời thế nào?
Hỏi khung của vị trí trước nếu được, rồi nói mong muốn trong khung chung của thị trường cho người mới, kèm ý bạn quan tâm việc được đào tạo. Không cần nêu con số quá chính xác ngay; nói bằng giọng bàn bạc và để chỗ cho hai bên trao đổi.
Học trái ngành rồi xin làm kỹ sư thì giới thiệu sao?
Nói rõ ngành đã học, lý do chuyển và những gì bạn đã làm để bù phần thiếu: khoá học, sản phẩm tự làm, việc thực hành. Nhận rằng bạn cần thêm thời gian ở phần nền tảng, đồng thời nêu điều ngành cũ cho bạn mà người cùng ngành có thể chưa có.