KhiemTon.comKhiêm Tốn
Kỹ thuật, công nghệ thông tin

Phỏng vấn BA, phân tích nghiệp vụ: kể việc lấy yêu cầu và giữ hai bên cùng hiểu

Phỏng vấn BA: giới thiệu bản thân, kể một lần lấy yêu cầu, xử lý khi khách đổi ý, khi kỹ thuật và nghiệp vụ hiểu khác nhau, điểm mạnh điểm yếu và câu mẫu khiêm tốn.

Two people seen from behind at a long table, one sketching flow boxes and arrows on a blank whiteboard while the other points with a pen, afternoon light, Hanoi office

Phỏng vấn chuyên viên phân tích nghiệp vụ, hay BA, chủ yếu xem bạn có làm được cây cầu giữa người dùng và đội kỹ thuật không: hỏi đúng để ra yêu cầu thật, viết lại cho cả hai bên cùng hiểu, và giữ cho hai bên hiểu giống nhau khi mọi thứ thay đổi. Câu trả lời thuyết phục nhất là chuyện cụ thể về một lần bạn phát hiện hai bên đang hiểu khác nhau và cách bạn kéo họ về một chỗ.

Bài viết có câu mẫu giới thiệu bản thân, cách kể một lần lấy yêu cầu, tình huống khách đổi ý giữa chừng, tình huống kỹ thuật và nghiệp vụ không đồng ý, điểm mạnh điểm yếu đúng nghề, và những câu tự hạ hay tự đề cao quá mức cần tránh. Trọng tâm là cách nói về mình; các phương pháp phân tích chỉ nhắc ở mức đủ để kể chuyện.

BA nói về mình: người dịch hai thứ tiếng, không phải người chép yêu cầu

Nhiều BA mới giới thiệu công việc của mình như người ghi lại những gì khách nói rồi chuyển cho lập trình viên. Cách mô tả đó tự hạ vai trò, và người tuyển nghe sẽ nghĩ bạn chỉ là người chuyển lời. Thực chất BA làm nhiều hơn: tìm ra điều người dùng thật sự cần đằng sau điều họ nói, phát hiện chỗ mâu thuẫn, và viết yêu cầu sao cho lập trình viên làm đúng mà không phải đoán.

Câu mẫu cho người có kinh nghiệm: "Em là [tên], làm BA [số] năm, chủ yếu cho phần mềm [loại: quản lý bán hàng, nhân sự, kho]. Việc em làm tốt nhất là ngồi với người dùng thật, quan sát họ làm việc, rồi viết lại thành yêu cầu đủ rõ để đội kỹ thuật không phải hỏi lại nhiều. Ở dự án gần nhất, em phát hiện hai phòng ban hiểu một trạng thái đơn hàng theo hai nghĩa khác nhau trước khi lập trình bắt đầu."

Câu mẫu cho người chuyển sang BA: "Em làm kế toán [số] năm rồi chuyển sang BA. Em hiểu nghiệp vụ tài chính từ phía người dùng, biết họ khổ ở đâu khi phần mềm thiết kế không sát. Phần kỹ thuật em còn đang học, nên em hay hỏi lập trình viên trong đội để viết yêu cầu cho khả thi." Câu này nói rõ thế mạnh từ nghề cũ mà không giấu chỗ còn thiếu.

Kể một lần lấy yêu cầu: theo trình tự công việc

Câu "kể một dự án em lấy yêu cầu" là câu chắc chắn có. Kể theo trình tự dưới đây để người nghe thấy cách bạn làm.

  1. Ai cần gì, nói bằng lời của họ. "Trưởng kho muốn phần mềm báo khi hàng sắp hết."
  2. Bạn hỏi thêm gì để ra yêu cầu thật. "Em hỏi thế nào là sắp hết, báo cho ai, báo rồi người đó làm gì. Hoá ra điều họ cần là biết sớm để kịp đặt hàng theo lịch giao của nhà cung cấp, chứ không chỉ một thông báo."
  3. Bạn quan sát hoặc kiểm chứng thế nào. "Em xin ngồi ở kho một buổi, xem họ kiểm hàng và đặt hàng thế nào, thì thấy mỗi mặt hàng có thời gian giao khác nhau."
  4. Bạn viết lại và xác nhận. "Em viết yêu cầu kèm ví dụ cụ thể từng loại hàng, gửi trưởng kho đọc và xác nhận, rồi ngồi với lập trình viên giải thích phần tính ngưỡng."
  5. Kết quả và điều bạn học. "Tính năng ra đúng điều kho cần. Em học được rằng câu yêu cầu đầu tiên thường chỉ là triệu chứng, cần hỏi tiếp để ra nhu cầu thật."

Bước hai và ba là phần làm nên giá trị của BA. Chỉ kể bước một và bốn thì nghe như người chuyển lời; kể cả bốn bước thì người nghe thấy một người biết đào sâu.

Khách đổi yêu cầu giữa chừng: câu trả lời không đổ lỗi

Khách hoặc người dùng đổi yêu cầu là chuyện thường ngày với BA. Người phỏng vấn hỏi tình huống này để xem bạn có than phiền về khách không, và bạn có biết giữ cho thay đổi được kiểm soát không. Câu trả lời "khách đổi hoài nên dự án trễ" là câu nên tránh nhất.

Câu trả lời mẫu: "Khi khách muốn đổi, việc đầu tiên em làm là hiểu vì sao họ đổi, vì đôi khi đó là dấu hiệu yêu cầu ban đầu chưa đúng nhu cầu thật, và một phần lỗi là ở cách em hỏi lúc đầu. Sau đó em cùng đội kỹ thuật ước lượng ảnh hưởng đến thời gian và các phần khác, viết ra để khách thấy rõ, rồi để người có quyền quyết định chọn: đổi và chấp nhận lùi lịch, hay giữ nguyên và làm ở đợt sau. Em ghi lại thay đổi để cả đội cùng một bản."

Chú ý câu "một phần lỗi là ở cách em hỏi lúc đầu". Đó không phải tự hạ, mà là nhìn lại. Người phỏng vấn BA rất quý ứng viên thấy được phần của mình trong một vấn đề chung, vì BA là người ở giữa, và người ở giữa đổ lỗi cho một bên thì sẽ mất lòng tin của bên đó.

Kỹ thuật và nghiệp vụ hiểu khác nhau: giữ hai bên cùng một bức tranh

Tình huống thứ hai hay được hỏi: lập trình viên làm xong, người dùng nói không đúng ý, và mỗi bên cho rằng mình đúng theo yêu cầu. Câu hỏi đo việc bạn dám nhận phần của mình và cách bạn gỡ mà không làm bên nào mất mặt.

Câu trả lời mẫu: "Em mở lại yêu cầu đã viết và thấy câu chữ của em đúng là hiểu được theo hai cách. Em nhận với cả hai bên là phần mô tả của em chưa rõ, rồi mời hai bên ngồi cùng, dùng một ví dụ cụ thể với số liệu thật để thống nhất cách hiểu. Phần đã làm sai được ước lượng lại để sửa. Từ đó, với những quy tắc dễ hiểu lầm, em luôn viết kèm ít nhất hai ví dụ, một ví dụ đúng và một ví dụ không được chấp nhận."

Câu trả lời có ba điều đáng giá: nhận phần mình trước, dùng ví dụ cụ thể để thống nhất thay vì tranh luận câu chữ, và đổi cách làm sau đó. Nếu thật sự lỗi không thuộc về bạn, vẫn có thể kể tình huống theo cách tương tự, chỉ cần tập trung vào cách gỡ thay vì phân xử ai sai.

Điểm mạnh điểm yếu đúng nghề BA

Chọn điều thật, kèm bằng chứng hoặc việc đang sửa. Bảng chỉ là gợi ý.

LoạiCâu nóiĐi kèm
Điểm mạnhEm hỏi được câu thứ hai, thứ ba sau câu yêu cầu đầu tiênMột lần câu hỏi thêm làm lộ ra nhu cầu thật khác hẳn yêu cầu ban đầu
Điểm mạnhEm viết yêu cầu có ví dụ cụ thểLập trình viên trong đội cũ ít phải hỏi lại phần em viết
Điểm mạnhEm giữ bình tĩnh khi hai bên căng thẳngMột buổi họp em chuyển từ tranh luận sang cùng xem ví dụ
Điểm yếuKiến thức kỹ thuật của em còn mỏngEm đang học căn bản về cơ sở dữ liệu để viết yêu cầu khả thi hơn
Điểm yếuEm hay viết tài liệu quá dàiGiờ em tóm tắt một trang đầu cho người bận, phần chi tiết để phía sau
Điểm yếuEm ngại nói "không" với kháchEm tập trình bày ảnh hưởng bằng số ngày và chi phí công sức thay vì từ chối trơn

Tránh điểm yếu "em quá chi tiết" nói trống không, vì với BA nó nghe như khoe. Nếu thật sự bạn chậm vì quá chi tiết, hãy nói chậm ở bước nào và bạn đang cắt bớt ra sao.

Câu tự hạ và câu tự đề cao: BA cần giữ ở giữa

BA ở vị trí khá khó nói về mình. Phần lớn kết quả của bạn hiện ra qua sản phẩm do người khác làm, nên dễ rơi vào một trong hai cực. Cực thứ nhất là tự hạ: "Em chỉ viết tài liệu thôi, còn sản phẩm là công của đội kỹ thuật." Cực thứ hai là tự đề cao: "Nhờ em mà dự án thành công", nghe như giành công cả đội.

Cách nói ở giữa là mô tả đúng đóng góp của bạn bằng việc cụ thể và hệ quả của nó, rồi ghi công phần còn lại cho đúng người. Ví dụ: "Đội kỹ thuật làm ra sản phẩm. Phần em góp là phát hiện sớm hai phòng ban hiểu khác nhau về cách tính hoa hồng, nên đội không phải làm lại phần đó." Câu này không chối vai trò của bạn, cũng không lấy công của ai.

Một mẹo nhỏ: khi kể về thành công, dùng "dự án" hoặc "đội" làm chủ ngữ cho kết quả, dùng "em" làm chủ ngữ cho hành động cụ thể. Khi kể về thất bại hoặc sai sót, làm ngược lại: dùng "em" cho phần sai của mình trước. Người nghe sẽ cảm nhận được sự cân bằng mà không cần bạn phải nói "em rất khiêm tốn".

Khi người phỏng vấn đóng vai người dùng khó tính

Một số buổi phỏng vấn BA có phần nhập vai: người phỏng vấn đóng vai trưởng phòng bận rộn, nói yêu cầu mơ hồ, đổi ý giữa chừng hoặc trả lời cụt lủn. Bạn phải hỏi để lấy được yêu cầu trong mười lăm hai mươi phút. Phần này đo kỹ năng thật hơn bất kỳ câu hỏi lý thuyết nào.

Vài nguyên tắc giúp bạn qua phần nhập vai. Thứ nhất, hỏi mục tiêu trước chi tiết: "Anh muốn phần mềm này giúp phòng mình giảm việc gì nhất?" Thứ hai, hỏi bằng ví dụ khi câu trả lời mơ hồ: "Anh kể giúp em lần gần nhất việc đó gây phiền là lúc nào?" Thứ ba, nhắc lại bằng lời của mình để kiểm hiểu đúng: "Em hiểu là anh cần biết đơn nào trễ trước ba giờ chiều để kịp gọi khách, đúng không ạ?" Thứ tư, khi người đóng vai đổi ý, ghi nhận bình thản và hỏi lý do, không tỏ ra khó chịu.

Cuối phần nhập vai, tóm tắt ngắn những gì bạn đã hiểu, những điểm còn chưa rõ và bước tiếp theo bạn đề xuất. Nhiều ứng viên bỏ qua bước tóm tắt vì nghĩ phần hỏi mới là chính. Thực ra bản tóm tắt cho người phỏng vấn thấy bạn biết biến một cuộc trò chuyện lộn xộn thành thứ đội kỹ thuật có thể làm việc được. Nếu có điểm bạn không kịp hỏi, nói thẳng là em còn cần hỏi thêm phần đó; đó là sự trung thực đúng nghề.

Câu hỏi thường gặp

Không học công nghệ thông tin có làm BA được không?

Được, nhiều BA đi lên từ nghiệp vụ như kế toán, bán hàng, kho vận, ngân hàng. Khi phỏng vấn, nhấn vào hiểu biết nghiệp vụ và những gì bạn đã làm để học phần kỹ thuật cơ bản. Nhận rằng bạn còn đang học phần đó là khiêm tốn đúng chỗ.

Phỏng vấn BA có bài làm thử không?

Một số nơi có, thường là đọc một mô tả nghiệp vụ ngắn rồi viết câu hỏi cần hỏi thêm, hoặc vẽ luồng công việc. Người chấm nhìn cách bạn đặt câu hỏi và phát hiện chỗ mơ hồ nhiều hơn là hình vẽ đẹp. Hỏi rõ hình thức khi nhận lịch phỏng vấn.

Có nên nêu tên các phương pháp, kỹ thuật phân tích đã học?

Có thể nêu ngắn khi được hỏi, nhưng luôn kèm một lần bạn dùng nó trong việc thật và kết quả ra sao. Danh sách tên phương pháp không thuyết phục bằng một ví dụ cụ thể về cách bạn tìm ra yêu cầu thật của người dùng.

Bị hỏi về lần dự án thất bại thì kể sao?

Chọn một dự án hoặc một phần dự án không như mong đợi, kể rõ phần trách nhiệm của bạn trong đó, bạn đã làm gì khi nhận ra vấn đề, và bạn đổi cách làm thế nào. Tránh đổ lỗi cho khách hay đội kỹ thuật, kể cả khi họ có phần lỗi.

BA mới thì nên kể điểm mạnh gì khi chưa có dự án?

Kể những việc đã làm có tính chất giống BA: làm cầu nối giữa hai nhóm, tổ chức lại một quy trình ở chỗ làm thêm, viết hướng dẫn cho người khác dùng. Nói rõ bối cảnh thật, và nối nó với kỹ năng BA cần như hỏi đúng, viết rõ, kiểm lại hiểu biết của người nghe.

Có nên hỏi lại công ty về cách đội làm việc trong buổi phỏng vấn?

Rất nên. Hỏi BA tham gia từ giai đoạn nào, ai duyệt yêu cầu, thay đổi được quản lý ra sao. Những câu này cho thấy bạn hiểu công việc, và câu trả lời giúp bạn biết vị trí đó có cho BA đủ tiếng nói để làm tốt việc của mình hay không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138