Khi phỏng vấn chuyên viên phân tích tài chính, cách kể một bản phân tích đã làm cho đáng tin là đi theo năm ý: câu hỏi kinh doanh là gì, dữ liệu lấy từ đâu, giả định nào quan trọng nhất, kết luận và quyết định sau đó, và phần nào là của bạn. Người hỏi tin bạn hơn khi bạn tự nói ra giới hạn của bản phân tích trước khi bị hỏi.
Bài này dành cho người ứng tuyển vị trí phân tích tài chính trong doanh nghiệp, như phân tích chi phí, lập ngân sách, báo cáo quản trị, đánh giá hiệu quả sản phẩm. Bài không bàn phân tích để đầu tư chứng khoán và không đưa lời khuyên đầu tư. Nội dung gồm cách kể dự án, câu mẫu, cách trả lời khi bị đào vào giả định, cách ghi công cho người cùng làm, và các câu hớ hay gặp. Mọi con số trong câu mẫu là ví dụ giả định.
Vì sao người hỏi muốn nghe một bản phân tích cụ thể
Các câu hỏi về kiến thức như dòng tiền, biên lợi nhuận, điểm hoà vốn có thể ôn thuộc trong một tuần. Thứ khó giả nhất là cách bạn đã dùng kiến thức đó trên dữ liệu bẩn, thời hạn gấp, và một người đọc báo cáo không làm tài chính. Vì vậy người phỏng vấn, thường là trưởng phòng tài chính hoặc giám đốc tài chính, sẽ yêu cầu: "Kể cho anh chị một bản phân tích em đã làm và em thấy tự hào nhất."
Họ nghe xem bạn có bắt đầu từ câu hỏi kinh doanh hay từ công cụ. Người kể "em dùng bảng tính dựng mô hình ba báo cáo" là bắt đầu từ công cụ. Người kể "ban giám đốc muốn biết có nên giữ dòng sản phẩm đang lỗ không" là bắt đầu từ câu hỏi. Người thứ hai thường được đánh giá cao hơn, vì phân tích tồn tại để giúp ra quyết định.
Họ còn nghe sự trung thực về phạm vi: bản phân tích của cả nhóm hay của riêng bạn, kết luận có được dùng thật hay không, và sau đó kết quả thực tế có khớp dự đoán không. Ứng viên phóng đại thường lộ ở câu hỏi thứ ba hoặc thứ tư.
Vì thế, trước buổi phỏng vấn hãy chọn sẵn hai bản phân tích khác loại: một bản về chi phí hoặc lợi nhuận, một bản về kế hoạch hoặc ngân sách. Có hai câu chuyện giúp bạn chọn cái hợp với câu hỏi, và không bị lặp lại khi người hỏi muốn nghe thêm.
Kể một bản phân tích theo năm ý
Dùng khung dưới đây cho bất kỳ dự án nào: lớn hay nhỏ, ở công ty hay trong đồ án.
- Câu hỏi. Ai cần quyết định gì, vào lúc nào. Ví dụ: trưởng phòng kinh doanh cần biết có nên giảm chiết khấu cho nhóm đại lý nhỏ không.
- Dữ liệu. Lấy từ đâu, sạch hay cần làm sạch, thiếu gì. Nói thẳng nếu bạn mất phần lớn thời gian để làm sạch dữ liệu.
- Giả định quan trọng nhất. Một hai giả định nếu sai sẽ đổi kết luận. Ví dụ: giả định đại lý không bỏ đi khi chiết khấu giảm.
- Kết luận và chuyện xảy ra sau đó. Bạn đề xuất gì, người quyết định chọn gì, kết quả thực tế ra sao nếu đã biết.
- Phần của bạn. Bạn làm phần nào, ai làm phần nào, ai duyệt.
Năm ý này nói gọn trong khoảng ba phút. Đừng sa vào công thức chi tiết; nếu người hỏi muốn, họ sẽ hỏi tiếp, và đó là lúc bạn đi sâu.
Câu mẫu: một bản phân tích chi phí theo sản phẩm
Câu mẫu người đã đi làm: "Năm ngoái, giám đốc muốn biết dòng sản phẩm [loại] có thật sự lỗ như báo cáo đang cho thấy không. Báo cáo cũ phân bổ chi phí chung theo doanh thu, nên dòng bán ít bị gánh nhiều. Em được giao làm lại phân bổ theo thời gian máy chạy và số đơn hàng. Phần dữ liệu thời gian máy em phải xin từ xưởng và làm sạch mất gần hai tuần, vì ghi chép không đều. Theo cách phân bổ mới, dòng đó vẫn lỗ nhưng ít hơn nhiều, và một dòng khác tưởng có lãi thì gần hoà vốn. Giả định em lo nhất là số giờ máy của ba tháng có ghi chép đại diện được cho cả năm; em ghi rõ điều này trong báo cáo. Ban giám đốc quyết định giữ dòng đầu, xem lại giá dòng sau. Phần mô hình là của em, chị trưởng phòng duyệt và trình bày với giám đốc."
Câu này không có tính từ nào khen mình, nhưng cho thấy đủ: tư duy về phân bổ chi phí, chịu khó làm sạch dữ liệu, ý thức về giả định, và biết ai là người trình bày. Nếu bạn không phải người trình bày, đừng kể như thể mình đứng trước ban giám đốc.
Câu mẫu người mới ra trường: thay bằng đồ án phân tích báo cáo tài chính của một doanh nghiệp giả định hoặc dữ liệu công khai, nói rõ đó là bài học, kể giả định và giới hạn y như trên. Người tuyển đánh giá cao việc bạn tự chỉ ra chỗ yếu của chính đồ án.
Khi bị đào vào giả định và con số
Nhận giới hạn trước khi bị chỉ ra. Câu mẫu: "Điểm yếu nhất của bản phân tích này là dữ liệu chỉ có ba tháng, nếu làm lại em sẽ xin thêm dữ liệu mùa cao điểm." Người hỏi thấy bạn hiểu bản phân tích của chính mình.
Không nhớ con số thì nói khoảng và nói rõ là khoảng. Đừng bịa con số chính xác cho có vẻ chuyên nghiệp. Câu "em nhớ khoảng một phần ba, con số cụ thể em không nhớ chắc" đáng tin hơn.
Kết quả thực tế khác dự đoán thì kể luôn. Nếu sau đó thực tế lệch, kể vì sao và bạn học được gì. Đây là bằng chứng mạnh nhất của sự trung thực trong nghề phân tích.
Không tiết lộ số liệu nội bộ. Dùng tỷ lệ, khoảng, mô tả thay cho số thật của công ty cũ. Người hỏi đánh giá cao sự kín đáo này, vì sau này bạn sẽ giữ số liệu của họ.
Phóng đại và cách nói lại cho đúng
Các câu dưới đây là kiểu phóng đại phổ biến trong phỏng vấn phân tích tài chính, kèm cách nói giữ đủ giá trị mà không quá lời.
| Câu phóng đại | Vấn đề | Nói lại |
|---|---|---|
| "Nhờ phân tích của em, công ty tiết kiệm được rất nhiều chi phí." | Nhận hết công, không rõ vai trò | "Bản phân tích của em là một trong các căn cứ để ban giám đốc cắt giảm một khoản chi." |
| "Em xây dựng toàn bộ hệ thống báo cáo." | Thường là làm cùng nhóm | "Em làm phần báo cáo chi phí, chị trưởng nhóm làm phần doanh thu." |
| "Mô hình của em dự báo chính xác." | Dự báo hiếm khi chính xác | "Kết quả thực tế lệch dự báo khoảng [tỷ lệ], chủ yếu do giả định về giá đầu vào." |
| "Em thành thạo mọi công cụ phân tích." | Chung chung, dễ bị thử | "Em dùng bảng tính thường xuyên, đang học thêm một công cụ trực quan hoá." |
| "Em không giỏi trình bày lắm." | Tự hạ không cần thiết | "Em đang tập tóm tắt kết luận trong một trang cho người không làm tài chính." |
Ghi công cho người cùng làm mà vẫn rõ phần của mình
Phân tích tài chính trong doanh nghiệp hiếm khi là việc một người. Dữ liệu đến từ kế toán, bán hàng, sản xuất; kết luận được trưởng phòng duyệt; quyết định thuộc về ban giám đốc. Người phỏng vấn biết điều đó, nên họ nghi ngờ ứng viên kể như thể một mình làm hết.
Ngược lại, quá khiêm tốn cũng hỏng: "em chỉ chạy số theo yêu cầu của chị trưởng phòng" khiến người hỏi không biết bạn có tư duy riêng không. Cách cân bằng là nêu rõ một quyết định phân tích mà chính bạn đưa ra. Câu mẫu: "Cách phân bổ theo giờ máy là em đề xuất sau khi thấy phân bổ theo doanh thu làm méo kết quả; chị trưởng phòng đồng ý và góp ý thêm phần chi phí vận chuyển."
Một câu như vậy vừa ghi công người khác, vừa cho thấy bạn suy nghĩ chứ không chỉ làm theo. Đó chính là ranh giới giữa khiêm tốn và tự hạ trong nghề phân tích: không nhận thêm, nhưng cũng không bớt đi phần ý tưởng của mình.
Trình bày cho người không làm tài chính: câu hỏi hay bị bỏ quên
Gần cuối buổi, người phỏng vấn có thể hỏi: "Nếu phải giải thích kết luận đó cho trưởng phòng kinh doanh trong hai phút, em nói thế nào?" Đây là câu thử kỹ năng mà nhiều chuyên viên phân tích giỏi số vẫn yếu. Doanh nghiệp cần người làm phân tích để người khác hành động được, không phải để báo cáo dày thêm.
Một cách trình bày gọn: nói kết luận trước, rồi một con số quan trọng nhất, rồi điều kiện để kết luận còn đúng, rồi việc đề nghị người nghe làm. Câu mẫu: "Dòng sản phẩm này đang lỗ ít hơn mình tưởng, nếu tính đúng chi phí máy. Con số anh cần nhớ là mỗi đơn lớn giúp giảm lỗ rõ rệt hơn đơn nhỏ. Kết luận này đúng nếu giá nguyên liệu không tăng mạnh. Em đề nghị phòng mình thử ưu tiên đơn lớn trong quý tới, em sẽ theo dõi và báo lại."
Không dùng thuật ngữ như phân bổ, biên đóng góp khi người nghe không cần. Nếu người phỏng vấn đóng vai người nghe khó tính và hỏi vặn, giữ bình tĩnh, trả lời bằng ví dụ đời thường. Kỹ năng này rất hợp để nhắc ở phần điểm mạnh nếu bạn đã thật sự làm, hoặc ở phần điểm yếu nếu bạn đang tập.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có kinh nghiệm thì kể bản phân tích nào?
Kể đồ án, bài tập lớn hay cuộc thi phân tích tình huống, dùng dữ liệu công khai hoặc doanh nghiệp giả định. Đi theo đủ năm ý: câu hỏi, dữ liệu, giả định, kết luận, phần của bạn. Nói rõ đó là bài học và tự chỉ ra giới hạn của nó.
Có nên mang bản phân tích cũ đi phỏng vấn không?
Không mang tài liệu nội bộ của công ty cũ. Nếu muốn minh hoạ, tự dựng một bản mẫu với số liệu giả định theo cấu trúc tương tự. Người tuyển đánh giá cao việc bạn giữ bảo mật cho nơi làm cũ.
Bị hỏi một công thức mà mình quên thì sao?
Nói thật là không nhớ chính xác, rồi giải thích ý nghĩa và cách bạn sẽ tìm lại. Người phỏng vấn quan tâm bạn hiểu chỉ số đó dùng để trả lời câu hỏi gì hơn là thuộc công thức. Đoán bừa một công thức sai gây ấn tượng xấu hơn.
Vị trí phân tích tài chính có bài kiểm tra không?
Nhiều nơi cho làm bài trên bảng tính với dữ liệu mẫu trong vài giờ, hoặc đọc một bộ báo cáo tài chính và nêu nhận xét. Hãy luyện cách đọc nhanh báo cáo, tìm biến động lớn và viết kết luận ngắn cho người không làm tài chính.
Nên nói điểm yếu gì ở vị trí này?
Chọn một điểm yếu thật như còn chậm khi trình bày cho người không làm tài chính, hoặc mới dùng một công cụ ở mức cơ bản. Đi kèm việc bạn đang làm để cải thiện. Tránh điểm yếu liên quan đến sự cẩn thận với số mà không có cách kiểm soát.
Có nên nói về phân tích đầu tư cá nhân trong phỏng vấn không?
Chỉ nên nhắc nếu liên quan vị trí và người hỏi quan tâm, và nói ở góc phương pháp phân tích chứ không khoe lãi lỗ. Với vị trí phân tích trong doanh nghiệp, kinh nghiệm phân tích chi phí, ngân sách, hiệu quả sản phẩm thường có giá trị hơn.