Giới thiệu bản thân khi phỏng vấn IT hiệu quả nhất là kể một dự án theo bốn nhịp: người dùng gặp vấn đề gì, phần việc nào là của bạn, chỗ khó nhất bạn gỡ ra sao, và kết quả thay đổi được gì cho người dùng. Người nghe không cần hiểu bạn dùng thư viện nào; họ cần thấy bạn hiểu việc mình làm phục vụ ai, và bạn nói được điều đó bằng lời thường.
Bài này dành cho lập trình viên, kỹ sư hệ thống, người làm dữ liệu và những ai sắp ngồi trước một người phỏng vấn không làm kỹ thuật: chuyên viên nhân sự, quản lý dự án, chủ doanh nghiệp nhỏ. Bạn sẽ có khung kể chuyện, bảng đổi thuật ngữ, câu mẫu cho từng mức kinh nghiệm và những câu tự hạ quen miệng của dân kỹ thuật cần thay. Câu mẫu chỉ là khung; hãy điền việc thật của chính mình, đừng học thuộc.
Ai đang ngồi trước bạn và họ thật sự muốn nghe gì
Ở nhiều công ty Việt Nam, vòng đầu của một vị trí công nghệ do người tuyển dụng hoặc quản lý bộ phận đảm nhận, còn câu hỏi chuyên sâu để sang vòng sau. Ở công ty nhỏ, có khi chủ doanh nghiệp tự hỏi. Những người này hiếm khi đánh giá được đoạn mã của bạn, nhưng họ đánh giá rất nhanh ba điều: bạn có hiểu mục đích của việc mình làm không, bạn có làm việc được với người ngoài nghề không, và bạn có trung thực về phần đóng góp của mình không.
Vì thế, một màn giới thiệu toàn tên công nghệ, viết tắt và số phiên bản thường thất bại ở vòng này. Người nghe gật đầu cho lịch sự, rồi ghi vào phiếu đánh giá một dòng ngắn: "giao tiếp còn hạn chế". Ngược lại, một ứng viên nói được "phần mềm này giúp nhân viên kho đếm hàng nhanh hơn, phần em làm là màn hình quét mã và đồng bộ khi mất mạng" để lại hình ảnh một người vừa biết làm vừa biết giải thích.
Điều này không có nghĩa là giấu chuyên môn. Bạn vẫn nêu công nghệ, chỉ là nêu sau, như một chi tiết phụ, và sẵn sàng đi sâu khi người hỏi muốn. Thứ tự là: việc của người dùng trước, việc của bạn sau, công cụ cuối cùng. Nếu người phỏng vấn là kỹ sư, họ sẽ tự hỏi tiếp phần công cụ; nếu không, bạn đã không làm họ lạc giữa chừng.
Khung bốn câu kể một dự án
Chọn một dự án bạn hiểu rõ nhất, không nhất thiết lớn nhất. Kể theo bốn câu dưới đây, mỗi câu một hai hơi thở. Cả màn giới thiệu, gồm vài lời về bản thân và dự án này, nên nằm trong khoảng chín mươi giây.
- Người dùng gặp vấn đề gì. "Cửa hàng của khách hàng trước đây ghi đơn bằng sổ tay, cuối ngày mất gần một tiếng để cộng sổ và hay lệch."
- Phần việc nào là của bạn. "Nhóm có bốn người; em phụ trách phần nhập đơn trên điện thoại và phần in hoá đơn tại quầy."
- Chỗ khó nhất và cách bạn gỡ. "Khó nhất là cửa hàng hay mất mạng giờ cao điểm. Em làm cho đơn lưu tạm trên máy rồi tự gửi lên khi có mạng lại, và thử nhiều lần bằng cách tắt mạng giữa chừng."
- Kết quả thay đổi được gì. "Sau một tháng, chủ cửa hàng không phải cộng sổ nữa. Em cũng học được rằng thứ người dùng cần nhất đôi khi không phải tính năng mới mà là không mất dữ liệu."
Câu thứ tư có hai nửa: kết quả cho người dùng và điều bạn học được. Nửa sau chính là chỗ khiêm tốn tự nhiên, vì nó cho thấy bạn vẫn đang học mà không cần nói "em còn kém". Nếu không có số đo chính xác, nói kết quả bằng việc quan sát được, đừng bịa con số phần trăm.
Đổi thuật ngữ sang lời người ngoài nghề hiểu
Bảng dưới đây gợi ý cách đổi một số cụm hay gặp. Mục đích không phải là bỏ hẳn thuật ngữ, mà là nói ý nghĩa trước, tên gọi sau.
| Nói thế này với người không chuyên | Thay vì chỉ nói |
|---|---|
| Em làm phần máy chủ, chỗ nhận đơn và lưu đơn để ứng dụng điện thoại lấy về | Em làm backend, viết API |
| Em giúp trang chạy nhanh hơn, từ lúc bấm đến lúc hiện kết quả giảm khoảng một nửa | Em tối ưu truy vấn, thêm chỉ mục |
| Em làm cho mỗi lần sửa phần mềm đều được kiểm tự động trước khi đưa lên | Em dựng quy trình tích hợp liên tục |
| Em chuyển dữ liệu khách hàng từ hệ thống cũ sang mới mà không mất dòng nào | Em làm migration dữ liệu |
| Em làm màn hình để nhân viên tra nhanh tồn kho trên điện thoại | Em làm frontend mobile |
| Em sửa để hệ thống không sập khi đông người vào cùng lúc | Em xử lý vấn đề tải cao |
Sau câu dễ hiểu, bạn có thể thêm một vế ngắn: "về mặt kỹ thuật, đó là phần giao tiếp giữa máy chủ và ứng dụng". Người hỏi không chuyên vẫn theo kịp, người hỏi chuyên môn biết bạn dùng đúng từ.
Câu mẫu theo từng mức kinh nghiệm
Ba đoạn dưới đây là khung để bạn thay bằng việc thật. Phần trong ngoặc vuông là chỗ phải điền; đừng giữ nguyên ví dụ nếu đó không phải chuyện của bạn.
- Người mới ra trường: "Em là [tên], vừa tốt nghiệp ngành [ngành]. Đồ án của em là [một câu về vấn đề người dùng]. Em làm phần [phần việc], khó nhất là [chỗ khó], em gỡ bằng cách [cách]. Em biết mình còn ít kinh nghiệm làm với hệ thống lớn, nên em chọn vị trí này vì có người đi trước kèm và quy trình kiểm duyệt mã rõ ràng."
- Người có hai đến năm năm: "Em có [số] năm làm [mảng], gần nhất ở một công ty làm phần mềm cho [loại khách hàng]. Dự án em nhớ nhất là [vấn đề], em phụ trách [phần], kết quả là [thay đổi quan sát được]. Điều em làm tốt là [điểm mạnh có ví dụ]; điều em đang luyện thêm là [kỹ năng cụ thể]."
- Người đã dẫn nhóm nhỏ: "Em dẫn một nhóm [số] người làm [sản phẩm]. Phần em đóng góp rõ nhất không phải là viết nhiều mã nhất, mà là [chia việc, rà mã, làm việc với khách]. Thành công của dự án là của cả nhóm; phần em chịu trách nhiệm là [phần cụ thể], và chỗ em làm chưa tốt là [một điều thật]."
- Người chuyển từ hỗ trợ kỹ thuật sang lập trình: "Em làm hỗ trợ kỹ thuật [số] năm nên quen nghe người dùng kể lỗi. Hai năm nay em tự học lập trình và làm [dự án nhỏ cụ thể] để giải quyết [việc lặp lại ở chỗ làm]. Em biết mình còn thiếu kinh nghiệm làm trong đội phát triển, nhưng em hiểu người dùng gặp gì khi phần mềm trục trặc."
Để ý rằng mỗi đoạn đều có một câu nhận giới hạn, nhưng giới hạn luôn đi kèm hành động: chọn nơi có người kèm, đang luyện thêm, tự học có sản phẩm. Đó là khác biệt giữa khiêm tốn và tự hạ.
Nói "em" hay "nhóm em": ghi công cho đúng người
Dân công nghệ hiếm khi làm một mình, nên câu hỏi "phần nào là của bạn" gần như chắc chắn xuất hiện, nếu không ở vòng này thì ở vòng kỹ thuật. Có hai lỗi đối xứng. Lỗi thứ nhất là nói "em làm hệ thống thanh toán" trong khi bạn chỉ sửa một màn hình; người phỏng vấn kỹ thuật hỏi ba câu là lộ. Lỗi thứ hai là lúc nào cũng "nhóm em làm", đến mức người nghe không biết bạn đã làm gì.
Cách gọn nhất là tách hai lớp: dùng "nhóm em" cho mục tiêu và kết quả chung, dùng "em" cho phần việc cụ thể. Ví dụ: "Nhóm em làm lại trang đặt lịch cho phòng khám. Em phụ trách phần gửi nhắc lịch và phần xử lý khi bệnh nhân đổi giờ." Câu đó vừa ghi công cho cả nhóm, vừa rõ phần mình, mà không ai thấy bạn giành công hay tự giấu mình.
Nếu phần của bạn nhỏ, đừng ngại. Một phần nhỏ được kể kỹ, có chỗ khó thật và cách gỡ thật, thuyết phục hơn một phần lớn được kể mơ hồ. Người phỏng vấn biết một lập trình viên một năm kinh nghiệm không thể tự dựng cả hệ thống; điều họ tìm là độ rõ ràng và trung thực trong cách bạn kể phần nhỏ đó.
Câu tự hạ quen miệng của dân kỹ thuật và câu thay thế
Những câu bên trái thường được nói với ý khiêm tốn, nhưng người nghe hiểu thành thiếu tự tin hoặc coi nhẹ việc của chính mình.
| Câu nên tránh | Câu thay thế |
|---|---|
| Em chỉ ngồi code thôi ạ | Em làm phần [cụ thể], việc của em là biến yêu cầu thành tính năng chạy được và kiểm được |
| Phần đó dễ thôi, ai cũng làm được | Phần đó không phức tạp về kỹ thuật, nhưng em phải hỏi kỹ người dùng để làm đúng ý |
| Em không giỏi giao tiếp lắm | Em quen trình bày bằng chữ hơn bằng lời, nên em hay viết tóm tắt trước mỗi buổi họp |
| Em cũng không rõ lắm, chắc do anh trưởng nhóm quyết | Quyết định kiến trúc do trưởng nhóm chốt; phần em góp ý là [điểm cụ thể] |
| Dự án nhỏ thôi, chắc anh chị không quan tâm | Dự án nhỏ, nhưng em làm trọn từ đầu đến khi người dùng dùng thật |
| Em tự học nên chắc không bằng người học bài bản | Em tự học, nên em quen tự tìm tài liệu và tự kiểm lại kết quả của mình |
Câu thay thế không thổi phồng; chúng chỉ bỏ đi chữ "chỉ", "thôi", "chắc" và đặt vào đó một chi tiết cụ thể. Chi tiết cụ thể là thứ làm người nghe tin.
Luyện trước buổi phỏng vấn: ghi âm và nói với người ngoài nghề
Cách kiểm tra đơn giản nhất là kể dự án của bạn cho một người thân không làm kỹ thuật, rồi nhờ họ kể lại bằng lời của họ. Nếu họ kể lại được "em làm cái phần giúp cửa hàng không mất đơn khi mất mạng", bạn đã sẵn sàng cho vòng nhân sự. Nếu họ chỉ nhớ "em làm cái gì đó với máy chủ", hãy quay lại khung bốn câu.
Ghi âm bằng điện thoại một lần và nghe lại. Bạn sẽ nghe ra những chữ thừa như "kiểu là", "thì là", những đoạn lan man về công cụ và những chỗ tự hạ vô thức. Cắt cho gọn còn khoảng chín mươi giây. Đừng viết ra rồi đọc thuộc; chỉ ghi bốn ý chính lên một tờ giấy nhỏ và nói theo ý, để mỗi lần nói câu chữ hơi khác nhau mà vẫn đủ ý.
Chuẩn bị thêm một bản sâu hơn cho trường hợp người hỏi là kỹ sư: vì sao chọn cách làm đó, cách khác là gì, nếu làm lại bạn đổi gì. Câu "nếu làm lại em sẽ đổi" là cơ hội rất tốt để thể hiện bạn tự nhìn lại việc mình, một dạng khiêm tốn mà người làm kỹ thuật lâu năm đánh giá cao.
Cuối cùng, chuẩn bị hai dự án chứ không phải một. Nếu người hỏi đã nghe đủ về dự án đầu, bạn có sẵn dự án thứ hai, tốt nhất là khác loại: một cái bạn làm trong nhóm, một cái bạn làm trọn một mình.
Câu hỏi thường gặp
Giới thiệu bản thân khi phỏng vấn IT nên dài bao lâu?
Khoảng một đến hai phút là vừa, trong đó phần kể một dự án chiếm nhiều nhất. Nếu người hỏi muốn nghe thêm, họ sẽ hỏi tiếp. Nói quá năm phút ngay câu đầu thường khiến người nghe mất tập trung và bạn hết chuyện cho các câu sau.
Có nên nêu tên các ngôn ngữ, công nghệ đã dùng không?
Có, nhưng đặt sau phần ý nghĩa của việc bạn làm và chỉ nêu những thứ liên quan đến vị trí đang ứng tuyển. Một danh sách dài không làm người nghe tin hơn; một công nghệ đi kèm việc bạn đã làm được với nó thì có.
Dự án ở công ty cũ có thông tin bảo mật thì kể thế nào?
Kể ở mức loại bài toán và phần việc của bạn, bỏ tên khách hàng, số liệu kinh doanh và chi tiết nội bộ. Nói rõ với người phỏng vấn rằng bạn giữ thỏa thuận bảo mật với nơi cũ; điều đó thường được đánh giá tốt chứ không bị trừ điểm.
Chưa có dự án thật thì lấy gì để kể?
Đồ án, bài thực hành có người dùng thật, một công cụ nhỏ bạn tự làm cho việc ở nhà hay chỗ làm thêm đều kể được. Điều quan trọng là có người dùng hoặc một vấn đề cụ thể, có chỗ khó và có cách bạn gỡ, chứ không phải quy mô dự án.
Người phỏng vấn ngắt lời giữa chừng thì sao?
Dừng lại và trả lời câu họ hỏi, đừng cố nói cho hết đoạn đã chuẩn bị. Việc bị ngắt thường có nghĩa là họ đã hiểu đủ phần đó hoặc muốn đi sâu chỗ khác. Bạn có thể quay lại ý còn thiếu sau nếu thật sự cần.
Có nên nói mình muốn thăng tiến lên trưởng nhóm trong phần giới thiệu?
Không cần đưa vào phần giới thiệu. Nếu được hỏi định hướng, hãy nói bằng việc muốn học và đóng góp, ví dụ muốn hiểu sâu hệ thống rồi kèm người mới, thay vì nhắc chức danh. Cách nói đó vừa có chí hướng vừa không làm người nghe thấy bạn vội vàng.