Khiêm tốn khi phỏng vấn là nói đúng cỡ việc mình đã làm: không thổi to, nhưng cũng không bóp nhỏ. Tự hạ thấp mình là khi bạn kể ít hơn sự thật, rào đón trước khi kể, hoặc tự gắn cho mình nhãn "chưa giỏi", "chỉ làm việc nhỏ" mà người hỏi chưa hề nói tới. Ranh giới nằm ở chỗ thông tin: câu khiêm tốn vẫn cho người phỏng vấn đủ dữ kiện để đánh giá, còn câu tự hạ lấy bớt dữ kiện đi và thay bằng cảm xúc ngại ngùng.
Bài này đưa ra ba phép thử để tự kiểm một câu trả lời, giải thích vì sao người đi xin việc ở ta hay trượt từ nhún nhường sang tự hạ, người ngồi bàn bên kia thật sự nghe thấy gì, và một khung ba lớp để nói về mình cho chừng mực. Cuối bài có cách luyện bằng ghi âm mà bạn làm được ngay tối nay.
Ba phép thử: câu này đang khiêm tốn hay đang tự hạ
Phép thử dữ kiện. Viết câu trả lời ra giấy rồi gạch hết các chữ cảm xúc như "chắc", "cũng tạm", "chỉ là", "may mắn thôi". Phần còn lại có cho người lạ biết bạn đã làm gì, làm bao lâu, kết quả ra sao không? Nếu gạch xong mà chỉ còn lại một câu rỗng kiểu "em có làm kế toán", thì câu gốc đang tự hạ: nó dùng chữ ngại ngùng để lấp chỗ của việc thật. Câu khiêm tốn sau khi gạch vẫn còn nguyên khung: việc, thời gian, phạm vi, kết quả.
Phép thử người thứ ba. Hình dung người quản lý cũ của bạn ngồi nghe câu đó. Người ấy có gật đầu "đúng rồi" không, hay sẽ chen vào "em làm nhiều hơn thế chứ"? Nếu người biết rõ công việc của bạn sẽ thấy bạn kể thiếu, bạn đang tự hạ. Nếu họ thấy bạn kể quá, bạn đang khoe. Mục tiêu là câu mà người chứng kiến nghe xong không cần sửa chữ nào.
Phép thử câu hỏi tiếp theo. Một câu trả lời tốt mời người phỏng vấn hỏi sâu thêm về việc: "lúc đó em xử lý bằng cách nào?". Câu tự hạ lại kéo họ sang hỏi về tâm lý: "sao em lại nghĩ mình chưa giỏi?". Khi câu hỏi tiếp theo xoay quanh nỗi ngại của bạn thay vì năng lực của bạn, buổi phỏng vấn đã đi lệch, và bạn tốn thêm vài phút để kéo nó về.
Áp cả ba phép thử vào một câu. Câu "Dạ em cũng chưa có kinh nghiệm gì nhiều, chủ yếu phụ chị trưởng nhóm thôi ạ" thua cả ba: gạch chữ cảm xúc thì không còn gì, chị trưởng nhóm nghe sẽ thấy thiếu, và người hỏi sẽ hỏi "vậy em tự làm được gì?". Sửa thành "Em làm cùng chị trưởng nhóm tám tháng, phần em phụ trách là đối chiếu công nợ của khoảng ba mươi khách hàng mỗi tháng" thì qua cả ba.
Vì sao người đi xin việc hay trượt từ nhún nhường sang tự hạ
Nhiều người lớn lên với lời dặn "đừng tự cao", "người khôn không khoe". Lời dặn đó đúng trong bữa cơm hay trong lớp học, nơi mọi người đã biết nhau và việc khoe chỉ làm người khác khó chịu. Phòng phỏng vấn thì khác: người ngồi đối diện chưa biết gì về bạn, họ có ba mươi đến bốn mươi lăm phút để quyết, và nguồn tin chính là lời bạn nói. Áp phép lịch sự của bữa cơm vào phòng phỏng vấn thì lời dặn tốt hoá thành bất lợi.
Lý do thứ hai là sợ bị bắt bẻ. Nhiều ứng viên nghĩ nếu mình nói thấp trước thì lỡ bị hỏi vặn cũng không mất mặt. Đây là một kiểu đóng bảo hiểm, nhưng phí bảo hiểm quá đắt: người phỏng vấn ghi nhận đúng con số bạn đưa ra, rất ít người tự cộng thêm phần "chắc bạn ấy khiêm tốn nên nói thấp".
Lý do thứ ba là chưa từng tập nói về mình thành tiếng. Phần lớn người đi làm kể việc qua báo cáo, tin nhắn, bảng tính. Lần đầu phải nói to "em đã làm được việc này" trước người lạ, câu chữ tự động co lại. Đó là phản xạ, không phải tính cách, và phản xạ thì luyện được.
Cuối cùng, có người tự hạ vì thật lòng không thấy việc mình làm có gì đáng kể. Việc lặp lại hằng ngày như đối soát chứng từ, giữ kho không thất thoát, trả lời khách đúng giờ dễ bị coi là "ai cũng làm được". Với người tuyển dụng, chính những việc đều đặn đó lại là thứ họ khó tìm nhất.
Người phỏng vấn nghe thấy gì khi bạn tự hạ
Bảng dưới đặt cạnh nhau câu ứng viên hay nói, điều người ngồi bàn bên kia thường hiểu, và câu nên nói thay. Câu thay chỉ là khung; bạn điền việc thật của mình vào.
| Câu hay nói | Người hỏi thường hiểu là | Câu nên nói thay |
|---|---|---|
| "Em cũng chỉ làm việc lặt vặt thôi ạ." | Không có trách nhiệm chính, chưa được giao việc quan trọng. | "Em phụ trách [việc cụ thể], mỗi tuần khoảng [khối lượng]." |
| "Em không giỏi lắm nhưng em sẽ cố." | Biết mình chưa đạt yêu cầu và đang xin được thông cảm. | "Phần [kỹ năng] em làm vững; phần [kỹ năng khác] em đang học thêm bằng [cách]." |
| "Chắc là em may mắn thôi." | Không hiểu vì sao mình thành công, khó lặp lại kết quả. | "Kết quả đó có phần nhờ [điều kiện], phần em làm là [hành động]." |
| "Em nghĩ chắc em không bằng mọi người." | Tự tin thấp, dễ chùn khi gặp áp lực. | "Em chưa có [điều kiện] như nhiều anh chị, bù lại em có [điểm có thật]." |
| "Dạ, cái đó chắc ai cũng làm được." | Không đánh giá được giá trị công việc của chính mình. | "Việc này nghe đơn giản, khó ở chỗ phải giữ đều [tiêu chí] trong [thời gian]." |
Điểm chung của cột giữa: người phỏng vấn không thấy bạn dễ thương hơn khi bạn tự hạ, họ chỉ thấy ít dữ kiện hơn. Còn cột phải không có chữ nào khoe khoang. Nó chỉ trả lại những thông tin mà cột trái đã cắt đi.
Khung ba lớp để nói về mình cho chừng mực
Gần như câu hỏi nào về bản thân cũng trả lời được bằng ba lớp nối nhau. Lớp nào thiếu thì câu trả lời lệch: thiếu lớp một thành nói suông, thiếu lớp ba thành khoe.
- Lớp việc: bạn đã làm gì, trong bao lâu, phạm vi tới đâu. Đây là phần dữ kiện thuần. Dùng động từ cụ thể: lập, đối chiếu, gọi, sửa, hướng dẫn, kiểm. Tránh động từ mờ như "tham gia", "hỗ trợ" nếu thật ra bạn là người làm chính.
- Lớp kết quả: việc đó dẫn tới điều gì. Có con số thì nói con số, không có thì nói thay đổi nhìn thấy được: khách không còn gọi lại hỏi, kho không còn lệch cuối tháng, người mới vào tự làm được sau hai tuần. Kết quả là của việc, bạn không cần thêm tính từ khen nó.
- Lớp giới hạn: điều bạn chưa làm được hoặc nhờ ai. Một câu ngắn nói rõ phần không phải của mình, hoặc điều bạn sẽ làm khác nếu làm lại. Đây mới là chỗ khiêm tốn đúng nghĩa: nhận ranh giới của mình bằng thông tin, không bằng lời tự chê.
- Dừng lại. Nói xong ba lớp thì im, để người hỏi chọn hỏi tiếp lớp nào. Người hay tự hạ thường nói thêm một câu "nhưng chắc cũng bình thường thôi ạ" sau khi đã trả lời tốt, và câu thêm đó xoá luôn phần vừa nói.
Ví dụ ngắn cho một nhân viên kho: "Em giữ kho phụ tùng hai năm, khoảng bốn trăm mã hàng. Từ khi em chia lại vị trí kệ theo tần suất xuất, kiểm kê cuối tháng gần như không còn lệch. Phần nhập liệu lên hệ thống thì chị kế toán kho làm, em lo phần thực tế trên kệ."
Một câu hỏi, hai cách trả lời
Câu hỏi: "Em kể về công việc gần nhất của mình đi." Hai ứng viên có kinh nghiệm gần như nhau, đều làm chăm sóc khách hàng qua điện thoại khoảng một năm rưỡi.
Ứng viên thứ nhất: "Dạ em làm chăm sóc khách hàng ở một công ty nhỏ thôi ạ, công việc cũng đơn giản, chủ yếu nghe điện thoại rồi ghi lại. Em cũng chưa học được nhiều lắm, nên em muốn tìm môi trường lớn hơn để học hỏi." Câu trả lời này lịch sự, nhưng người phỏng vấn ra khỏi phòng không nhớ được gì ngoài chữ "đơn giản".
Ứng viên thứ hai: "Em làm chăm sóc khách hàng qua điện thoại một năm rưỡi, ngày thường khoảng sáu mươi cuộc. Phần em phụ trách thêm là gom các câu khách hỏi lặp lại để chị trưởng nhóm cập nhật vào bộ câu trả lời mẫu, nhờ vậy người mới vào đỡ bỡ ngỡ hơn. Phần em còn yếu là các cuộc gọi về khiếu nại kỹ thuật, những cuộc đó em vẫn chuyển cho bộ phận kỹ thuật chứ chưa tự xử lý được." Không có chữ nào khoe. Câu cuối còn tự nhận một giới hạn. Nhưng người phỏng vấn có đủ ba thứ: khối lượng, một việc làm thêm ngoài phần được giao, và một giới hạn được nói rõ ràng.
Điều đáng để ý: ứng viên thứ hai nghe khiêm tốn hơn ứng viên thứ nhất, dù kể nhiều hơn. Lý do là sự khiêm tốn nằm ở việc chịu nói ra giới hạn cụ thể, chứ không nằm ở việc nói ít.
Khi nào nên nói ít về mình hơn
Khi người hỏi là chuyên gia đúng mảng của bạn. Với trưởng phòng kỹ thuật hay kế toán trưởng, bạn không cần giải thích công việc là gì. Đi thẳng vào phần mình làm khác người, và để họ tự đánh giá độ khó. Giải thích dài với người trong nghề dễ thành dạy lại họ.
Khi đang phỏng vấn nhóm. Ở vòng có nhiều ứng viên cùng ngồi, người chiếm thời gian kể về mình thường bị trừ điểm về khả năng làm việc nhóm. Nói đủ ba lớp, ngắn gọn, rồi nhường lượt. Bạn được nhớ nhờ chất lượng câu, không nhờ số phút.
Khi câu hỏi không hỏi về bạn. Câu như "em thấy ngành mình đang gặp khó gì?" là câu hỏi về cách nghĩ. Kéo nó về thành tích riêng sẽ làm người hỏi thấy bạn không nghe câu hỏi.
Khi thành tích có phần lớn công người khác. Nếu dự án thành công chủ yếu nhờ trưởng nhóm, nói đúng như vậy rồi tách phần mình ra. Nói ít ở đây là nói đúng tỷ lệ, không phải giấu đi phần của mình.
Khi bạn đã trả lời xong. Đây là trường hợp hay quên nhất. Câu trả lời tốt dài khoảng một đến hai phút. Sau đó mỗi câu thêm vào thường là câu rào đón hoặc câu lặp lại, và cả hai đều làm loãng phần trước.
Luyện bằng ghi âm: bảy ngày sửa phản xạ tự hạ
Phản xạ tự hạ nằm trong giọng nói, nên sửa bằng tai hiệu quả hơn bằng mắt. Mỗi ngày mười lăm phút, dùng điện thoại ghi âm là đủ.
- Ngày 1: Ghi âm câu trả lời cho ba câu hỏi: kể về công việc gần nhất, điểm mạnh của bạn, một việc bạn làm tốt. Không chuẩn bị, nói như phản xạ.
- Ngày 2: Nghe lại, đếm số lần xuất hiện các chữ rào đón: "chắc", "cũng", "chỉ", "thôi ạ", "không biết có đúng không". Ghi con số ra giấy.
- Ngày 3: Viết lại ba câu trả lời theo khung việc – kết quả – giới hạn. Gạch mọi chữ rào đón không mang thông tin.
- Ngày 4: Ghi âm lại bản đã viết, nói tự nhiên chứ không đọc. Đếm lại chữ rào đón, so với ngày hai.
- Ngày 5: Nhờ một người quen nghe bản ngày bốn và hỏi đúng một câu: "nghe xong em làm gì, làm được tới đâu?". Nếu họ không trả lời được, lớp việc còn mờ.
- Ngày 6: Luyện phần dừng lại: nói xong lớp giới hạn thì im ba giây. Nghe lại để chắc không còn câu "nhưng chắc cũng bình thường".
- Ngày 7: Ghi âm trả lời một câu hỏi mới chưa chuẩn bị. Nếu khung ba lớp tự bật ra, phản xạ đã đổi.
Không cần đưa số chữ rào đón về không. Một vài chữ "dạ", "em nghĩ" là giọng nói tự nhiên của người Việt và nghe lễ phép. Thứ cần bỏ là chữ làm co dữ kiện lại.
Câu hỏi thường gặp
Nói thẳng thành tích có bị người phỏng vấn lớn tuổi đánh giá là kiêu không?
Thường không, nếu bạn kể bằng việc và kết quả thay vì tính từ tự khen. Câu "em giảm được thời gian chốt sổ từ năm ngày xuống ba ngày" là dữ kiện. Câu "em làm rất giỏi" mới là chỗ dễ bị coi là kiêu. Giữ giọng nhẹ và lễ phép là đủ.
Có nên mở đầu bằng câu "em xin phép giới thiệu ngắn gọn" không?
Một câu chào và xin phép ngắn là lịch sự, không sao. Điều cần tránh là mở đầu bằng lời xin lỗi trước như "em chưa chuẩn bị kỹ" hay "em nói không hay lắm", vì người nghe sẽ chờ một câu trả lời yếu ngay từ đầu.
Nếu thật sự chưa có kinh nghiệm thì nói về mình thế nào cho khỏi tự hạ?
Dùng cùng khung ba lớp với việc học, việc làm thêm, đồ án, hoạt động tình nguyện. Nói rõ bạn đã làm gì, kết quả ra sao, và phần nào còn thiếu so với vị trí. Thiếu kinh nghiệm là dữ kiện, nói ra bình thường, không cần kèm lời xin lỗi.
Người phỏng vấn hỏi "em có tự tin làm được việc này không", trả lời sao cho vừa?
Tách công việc ra từng phần. Nói phần nào bạn đã làm rồi và làm được, phần nào mới nhưng gần với việc cũ, phần nào cần thời gian học. Câu trả lời theo từng phần nghe vừa tự tin vừa thật, hơn hẳn một chữ "có" hay "dạ chắc được".
Khiêm tốn có nghĩa là không bao giờ nói mình giỏi hơn người khác?
Không hẳn. Bạn vẫn nên nói mình làm tốt một việc cụ thể, kèm bằng chứng. Điều nên tránh là so sánh hơn thua với một người cụ thể hay chê đồng nghiệp cũ. Nói tốt về việc mình làm khác với nói xấu người khác.
Học thuộc câu trả lời mẫu có giúp bớt tự hạ không?
Câu mẫu giúp bạn thấy khung, nhưng đọc thuộc lòng nghe rất cứng và dễ bị hỏi vặn. Cách tốt hơn là nhớ ba ý chính của mỗi câu trả lời rồi nói bằng lời của mình, luyện bằng ghi âm vài lần cho quen miệng.